वायुसेनेतील आठवणी – कॉपल पांडे

वायुसेनेतील आठवणी – कॉपल पांडे
प्रस्तावना

कॉर्पल पांडे — ह्या नावामागे केवळ एक वायुसैनिक नव्हे, तर एक सच्चा देशभक्त, एक कवी मनाचा चित्रकार, माणुसकीची जाण असलेला निष्ठावान कार्यकर्ता, अशी एकात एक व्यक्तिमत्त्वे लपलेला जीनियस आहे. माझ्या हवाई दलातील काळात मदतीचा हात मागितला. दिलेल्या मदतीचे त्याने सोने केले. त्यांच्या आठवणी आजही हृदयात ताज्या आहेत. त्यांची निष्ठा, कार्यतत्परता, आणि माणुसकीची ऊब — या सर्वांचे प्रतिबिंब या चार भागांमध्ये मी जतन करण्याचा प्रयत्न केला आहे.

ही लेखमाला म्हणजे केवळ आठवणींचा धागा नसून, एका वायुसैनिकाच्या जीवनातील आदर्शांचा दस्तऐवज आहे. वाचकांनी त्यातून प्रेरणा घ्यावी, आणि देशसेवेतील 'मौन नायकां'चे स्मरण व्हावे, हीच सदिच्छा.
भारत पाकिस्तान लढाईच्या पार्श्वभूमीवर हवाईदलाच्या गौरवमय कामगिरीला सॅल्यूट...

– विंग कमांडर शशिकांत ओक (नि.)
....

(विद्याधरने कॉपल पांडे जो फक्त इंग्रजीतील बोलत असे ते संवाद मराठीत रुपांतर करताना देवनागरीत ठेवूया असे सुचवले म्हणून तसे ठेवले आहे.)

वायुसेनेतील आठवणी – भाग १
कॉपल पांडे जी.एस.
कृपया Cpl चा उच्चार 'कॉपल' (कॉर्पोरल / ’kɒp(ǝ)l/) असा करा, C.P.L. नाही.

काही लोक आपल्या आयुष्यात येतात आणि कायमची छाप सोडतात. अशाच एका व्यक्तिची आठवण म्हणजे कॉपल पांडे गौरी शंकर.
ही गोष्ट आहे १५ ऑगस्ट २००० ची. मी हेड ऑफ अकाउंट्स डिपार्टमेंट म्हणून पुण्यातील एअर फोर्स स्टेशनच्या एअरमन मेसमध्ये 'बडा खाना' या कार्यक्रमात उपस्थित होतो. नॅशनल हॉलिडेच्या दिवशी असे कार्यक्रम नेहमीच असतात.
तिथे एक सुंदर फ्लोरल डेकोरेशन आणि कॅलिग्राफीमध्ये लिहिलेला विचार पाहून मी आकर्षित झालो. हे सगळं कोणी केलं, हे शोधताना मला भेटला कॉपल पांडे. त्याच्या नम्र स्वभावाने मी प्रभावित झालो आणि लगेच त्याला विचारलं:
"उद्या माझ्या अकाउंट्स सेक्शनमध्ये ये आणि काही डिझाइन्स तयार कर."
तो म्हणाला:
"सर, आय विल कम. बट सर, आय हॅव ऑलरेडी कमिटमेंट्स. माय ड्युटीज आर इन शिफ्ट्स. इफ माय सीओ अलाऊज, मी रात्री येतो आणि काम करतो. आय अॅम स्टुडंट ऑफ अभिनव आर्ट कॉलेज पुणे."
(सर, मी येईन. पण सर, माझ्याकडे आधीचे काही कमिटमेंट्स आहेत. माझ्या ड्युटीज शिफ्टमध्ये आहेत. जर माझे कमांडींग ऑफिसर परवानगी देतील, तर मी रात्री येईन आणि काम करीन. मी अभिनव आर्ट कॉलेज पुण्याचा विद्यार्थी आहे.)
दुसऱ्या दिवशी तो आला नाही. नंतर कळलं की त्याच्या बॉसने त्याला परवानगी दिली नव्हती.
काही महिने गेले.

२६ जानेवारी २००१ रोजी भुजमध्ये भीषण भूकंप झाला. पुणे स्टेशनवर मदतीचं प्रचंड ओझं आलं. आम्हा सर्वांची टारमॅकवर शिफ्ट ड्युटी लागली होती. त्यासाठी मी AN-32 च्या पार्किंग बेजवळ उभा होतो, कार्गो लोडिंग बघत होतो. सायंकाळची वेळ एक जण माझ्या दिशेने येताना दिसला. त्याने सॅल्यूट केला आणि म्हणाला:
"सर, डु यू रिमेंबर मी? आय एम कॉपल पांडे. आय एम सॉरी सर, लास्ट टाइम ऑफिस वर्कमुळे मी आलो नाही."
मी गंभीरपणे विचारलं:
"आत्ता इथे तू काय करत आहेस?"
तो म्हणाला:
"सर, आय वाँट टू गो इन धिस एअरक्राफ्ट टू भुज!"
मी म्हणालो:
"व्हाय? तुला माहित आहे तिथे किती बिकट परिस्थिती आहे?"
तो म्हणाला:
"सर, आय नो. बट आय वाँट टू हेल्प द अफेक्टेड पीपल."
मी ठामपणे सांगितलं:
"नो नीड. आपले लोक तिथे आहेत."
त्याने शांतपणे पण ठामपणे उत्तर दिलं:
"सर, देअर इज नो वन ऑफ माय फॅमिली. बट सर, डु वी नीड टू हॅव ओन्ली ब्लड रिलेशन्स टू हेल्प? ऑल ह्युमन्स आर अवर्स. आय वाँट टू गो. आय कॅन नॉट सिट हिअर. आय विल गो अ‍ॅट एनी कॉस्ट!"
(सर, तिथे माझं कोणी नातेवाईक नाहीत. पण सर, फक्त रक्ताचे नातेसंबंध असले तर मदतीसाठी धावायला हवे का? तिथे अडकलेली सर्व माणसं हाडामांसाची आपलीच आहेत ना. मला जायचं आहे. मी इथे असा हातावर हात धरून बसून राहू शकत नाही. मी कोणत्याही परिस्थितीत त्या असहाय्य लोकांच्या मदतीला जाईन!)
त्याचे कठोर पण आतून भिडणारे शब्द ऐकून माझ्या गणवेशात थरकाप झाला. मी असा विचार कधीच केला नव्हता. रस्त्यावर आणि ढिगाऱ्याखाली शेकडो मृत आणि जखमी लोक होते – ती पण माझ्यासारखी माणसंच होती.
ते माझे नातेवाईक नव्हते का? की फक्त रक्ताने आणि कर्मकांडाने जोडलेलेच माझे आप्त आहेत? मग अपरिचित लोकांच्या वेदनेने मला काहीच का वाटत नाही?
जर माझं मन इतकं संवेदनशील नसेल, तर त्याच्या भावना मला कशा समजणार? किमान मी त्याच्या मदतीच्या सादेला प्रतिसाद तरी देऊ शकत होतो का?
या विचारांच्या गुंत्यात अडकून गेलो. काही बोलता आलं नाही. फक्त मान डोलावली... आणि डोळ्यांत पाणी आलं. म्हणालो:
"कॉपल पांडे, गो अहेड. वेळ वाया घालवू नकोस."
तो म्हणाला:
"यस सर! आय हॅव टेकेन १५ डेज लीव्ह. आय हॅव बॉरोड मनी फ्रॉम फ्रेंड्स. आय हॅव अ कॅमेरा. आय एम रेडी. प्लीज सर, पुट मी इन द नेक्स्ट रेस्क्यू एअरक्राफ्ट!"
(यस सर! मी १५ दिवसांची रजा घेतली आहे. मित्रांकडून पैसे उसनं घेतले आहेत. माझ्याकडे एक कॅमेरा आहे. मी तयार आहे. कृपया मला पुढच्या रेस्क्यू विमानात पाठवा सर!)
मी गंभीर होत म्हणालो:
"लेट मी ट्राय."
तेवढ्यात दुसरं विमान आलं. क्रू खाली उतरले आणि एक जण म्हणाला:
"सर, हॉरिबल आहे तिथे. स्टेशन इज इन शॅम्बल्स. आय एम टायर्ड."
मी पांडेकडे वळून म्हणालो:
"यू वेट हिअर. आय विल टॉक टू द कॅप्टन."
तो आनंदाने म्हणाला:
"यस सर, आय विल ब्रिंग माय हँडबॅग."
तो गर्दीत नाहीसा झाला. मी ऑफिसमध्ये जाऊन फोन लावला:
"क्रूरूम सर?"
"प्लीज कॉल फॉर कॅप्टन ऑफ AN-32 जस्ट लँडेड."
थोड्या वेळाने आवाज आला:
"हॅलो?"
मी म्हणालो:
"विंग कमांडर ओक बोलतोय." थोडक्यात त्याला सगळे सांगितले.
कॅप्टन म्हणाला:
"लेट मी ट्राय सर."
मी फोन ठेवला आणि पांडे जवळ आलो. त्याला थम्ब्स अप केलं, आणि त्याने लांबून सॅल्यूट केलं.
घरी परतताना विचार करत होतो… हा आता विमानात असेल भुजला जायला...

पण तसे घडणार नव्हते! ... पुढे चालू...