मकरसंक्रांत एक जागतिक परंपरा?

मकरसंक्रांत हिंदू धर्मातील एक महत्त्वाचा आणि प्राचीन सण आहे. सूर्याचे मकर राशीत संक्रमण केल्यानंतर साजरा केला जातो. मकरसंक्रांत नंतर दिवस लांब होतात आणि रात्री कमी होतात. हा सण नवीन सुरुवात आणि शुभतेचे प्रतीक आहे.

मकरसंक्रांतीच्या काही खास परंपरांमध्ये काही जागतिक संदर्भ दिसतात का हे आपण पाहू या.

मकरसंक्रांत हा सण भारतात सर्वत्र वेगवेगळ्या नावांनी आणि परंपरांसह साजरा केला जातो. उदाहरणार्थ, दक्षिण भारतात हा सण पोंगल म्हणून ओळखला जातो, तर पंजाबात हा सण लोहरी म्हणून ओळखला जातो. पण मग इतर कुठे हा साजरा होतो?

व्हिएतनाम, थायलंड आणि इंडोनेशियामध्ये निरयन मकरसंक्रांत हा एक महत्त्वाचा सण आहे जो हिंदू आणि बौद्ध लोक साजरा करतात. व्हिएतनाममध्ये, निरयन मकरसंक्रांतीला "Tết Nguyên Đán" म्हणतात. हा सण नवीन वर्षाचा सण म्हणून देखील ओळखला जातो. व्हिएतनामी लोक या दिवशी नवीन कपडे घालतात, घराची साफसफाई करतात आणि प्रियजनांना भेट देतात. ते एकत्र येऊन जेवण करतात आणि पतंग उडवतात. व्हिएतनामी लोक या दिवशी "Bánh chưng" आणि "Bánh dày" नावाचे दोन प्रकारचे विशेष पदार्थ खातात. "Bánh dày" हे तांदूळ आणि गहूपासून बनवलेले एक गोड पक्वान्न आहे.

या शिवाय व्हिएतनाममध्ये निरयन मकरसंक्रांतीच्या काही खास परंपरा पुढील प्रमाणे.
होई (Hoi): हा एक लोकप्रिय सण आहे जो निरयन मकरसंक्रांतीच्या दिवशी साजरा केला जातो. या सणात लोक एकत्र येतात आणि गाणी गातात, नाचतात आणि खेळ खेळतात.
बाओ (Bao): हा एक पारंपारिक व्हिएतनामी पदार्थ आहे जो निरयन मकरसंक्रांतीच्या दिवशी सेवन केला जातो. बाओ हा एक प्रकारचा भाजलेला पाव आहे त्यात गोड पुरण असते.
चाई (Chai): एक पारंपारिक व्हिएतनामी पेय आहे जो निरयन मकरसंक्रांतीच्या दिवशी प्यायले जाते. चाई हा एक प्रकारचा चहा असतो ज्यामध्ये लिंबू, मध आणि इतर घटक असतात.

थायलंडमध्ये, निरयन मकरसंक्रांतीला "Songkran" म्हणतात. हा सण नवीन वर्षाचा सण म्हणून देखील ओळखला जातो. थायलंडमध्ये, Songkran हा एक आनंददायी आणि उत्साही सण आहे. लोक एकत्र येऊन नाचतात आणि गातात. इंडोनेशियामध्ये, निरयन मकरसंक्रांतीला "Tahun Baru Imlek" म्हणतात. हा सण नवीन वर्षाचा सण म्हणून देखील ओळखला जातो. लोक या दिवशी नवीन कपडे घालतात, मंदिरात जातात आणि प्रियजनांना भेट देतात. ते एकत्र येऊन जेवण करतात आणि पतंग उडवतात.
धोणे (Loy): हा एक पारंपारिक थाई बौद्ध विधी आहे जो निरयन मकरसंक्रांतीच्या दिवशी साजरा केला जातो. या विधीमध्ये लोक एकमेकांच्या पायांवर पाणी घालतात आणि त्यांच्याकडून क्षमा मागतात.
खाणे (Kanon): हा एक पारंपारिक थाई पदार्थ आहे जो निरयन मकरसंक्रांतीच्या दिवशी खाल्ला जातो. कानो हा एक प्रकारचा लांब, पातळ नूडल्स आहे जो मांस, भाज्या आणि इतर घटकांसह बनवला जातो.

मकर संक्रांती हा खरे तर जागतिक सण होता. पण ख्रिस्ताच्या आगमना नंतर चर्चला आपले मोठेपण सिद्ध करायचे होते म्हणून सूर्याच्या भ्रमणावर आधारीत असलेले हे नैसर्गिक सण प्रचंड प्रयत्नाने मोडून काढले गेले. एप्रिल फूल हे त्याचे प्रतिक आहे. त्यासाठी पेगन सणांना "सैतानी" म्हणून चित्रित केले. असो. पण या प्रयत्नांनी काही सण पूर्ण लोप पावले नाहीत. मग पेगन सणांना ख्रिश्चन रूपांतरित करण्याचा प्रयत्न केला. उदाहरणार्थ, मकरसंक्रांतीचे सण काही ठिकाणी "क्रिसमस" म्हणून साजरे केले जाऊ लागले असे वाचनात आले आहे. (संदर्भ आत्ता हाताशी नाहीत पण जिज्ञासूंनी गुगलची मदत घ्यावी!)

युरोपियन उत्सवांमध्ये मूर्तिपूजक परंपरांचे वेधक समांतर अवशेष आजही आहेत असे दिसून येते.
उदाहरणार्थ युल, एक पूर्व-ख्रिश्चन मूर्तिपूजक सण आहे हा सण जर्मनिक लोकांद्वारे साजरा केला जातो, ज्यामध्ये मेजवानी, भेटवस्तू, अग्नीची पूजा आणि आनंद साजरा केला जातो. Imbolc हा सेल्टिक सण हिवाळ्यातील संक्रांती साजरा करतो, जो थंडीत नवीन जीवनाचे प्रतीक आहे. विधींमध्ये बर्‍याचदा अग्नीची पूजा, शुध्दीकरण संस्कार आणि प्रजनन क्षमता आणि चूल यांच्याशी संबंधित देवतांना अर्पण केले जाते. लुपरकॅलिया हा प्राचीन नवनिर्मितीचा रोमन सण, जो मकर संक्रांतीच्या सुमारास साजरा केला जातो.

प्राचीन स्लाव्ह लोक सूर्याला एक देव मानत असत आणि संक्रांती हा सूर्याचा सण म्हणून साजरा करत असत. भारतीय आणि प्राचीन स्लाव या दोन्ही संस्कृतींमध्ये सूर्यपूजेला महत्त्व आहे. संक्रांती सूर्याचा मकर मध्ये प्रवेश साजरा करते, तर स्लाव्हिक परंपरा याच काळात सूर्याच्या जीवनदायी शक्तीचा आदर करतात. अग्नीला देखील त्यांचाकडे खूप महत्त्व आहे, संक्रांती विधींमध्ये अग्निपूजेद्वारे दर्शविली जाते, शुद्धीकरण, संरक्षण आणि अंधारावर प्रकाशाच्या विजयाचे प्रतीक आहे असे ते मानतात.

प्राचीन इराणमध्येही संक्रांती साजरी केली जात होती. या सणाला इराणमध्ये "नौरुझ" म्हणतात. नौरुझ हा इराणचा नवनिर्मितीचा सण आहे. भारतीय संक्रांती आणि प्राचीन इराणमधील नौरुझ यांच्यात अनेक समानता आहेत. दोन्ही सण सूर्याच्या एका नवीन राशीत प्रवेश साजरा करतात. दोन्ही नवीन वर्षांच्या आगमनाचे प्रतीक मानतात. दोन्ही सण आनंद आणि उत्साहाचे प्रतीक आहेत.

आता जरा दूरचे पाहू या. दक्षिण अमेरिकेत युरोपिय ख्रिस्ती मिशनरी येण्याआधी काय घडत असे?
इंका संस्कृतीत, मकरसंक्रांत हा इंका लोकांचा नवीन वर्षाचा सण होता. या दिवशी, इंका लोक सूर्य देव इंटिची पूजा आणि नवीन वर्षाचे आगमनाचे स्वागत केले जात असे.
तसेच अ‍ॅझटेक लोक सूर्य देव टोनांटिलाची पूजा आणि नवीन वर्षाचे आगमनाचे स्वागत करत असत.

हे सर्व पाहिले असता सूर्याचे मकर संक्रमण हा जागतिक स्तरावर साजरा होणारा सण होता असे मानायला प्रत्यवाय नसावा.
मी इतिहासकार नाही, मी पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ नाही. वरील लेखात अनेक चुका असू शकतात. वरील माहितीच्या संदर्भाने प्राचीन भारतीय संस्कृती आणि त्याचे जागतिक संदर्भ किंवा वैश्विक घटना आणि त्याचे सणात झालेले रुपांतर यावर चर्चा व्हावी म्हणून हा प्रपंच केला आहे.