लोकमान्य टिळकांचे गीतारहस्य

गीतारहस्य अजून वाचले नाहीये पण ते नुकतेच विकत घेतलेय पुण्यातल्या अजब च्या प्रदर्शनातून. दोन्ही खंड मिळून फक्त १०० रू.

एकदा तरी नक्की वाचावा असा ग्रंथ. ति शिदोरी फार लांबवर साथ देते.

अर्धवटरावांशी सहमत. टिळकांचे पांडीत्य आणि तेजस्वी बुद्धीमत्ता जागोजाग दिसुन येते. त्यावेळी त्यांच्या कर्म अनुषंगाने केलेल्या गीतेच्या मांडणीवर प्रचंड टीका झाल्याचे वाचले आहे. (संदर्भः लोकमान्य - नरहर फाटक) पण टिळक सर्वांना पुरुन उरले. मला तर आजही त्यांनी केलेली मांडणी सर्वात योग्य अशी वाटते. धाग्यापेक्षा जरा वेगळा प्रतिसाद आहे त्याबद्दल क्षमस्व.

गीतारह्स्य हे गीतेचे कर्म करा संदेश देते ह्या अनुषंगाने केलेले विवेचन आहे. तेच योग्य आहे अस नाही पण एक वेगळा दृष्टीकोन मिळतो. स्वातंत्र्याच्या प्राप्तीसाठी लढणार्‍यांना प्रेरणा देण्याचे कार्य त्या ग्रंथाने केले. आज कदाचित त्याची गरज नाही. कदाचित भोगवादाला कंटाळलेली पिढी शंकराचार्यांच्या निवृत्तीपर भाष्यकडे आकर्षित होईल. कदाचित द्वैत वाद्याला श्रीभाष्य भावेल. कदाचित आळसात वेळ घालवणार्‍या पिढिला गीतारहस्य प्रेरीत करेल. कुणाला गीतेत काहीही नाही हे प्रतिपादन करतांना मुक्ती मिळेल.. कुणाला कसा आणि केव्हा आणि कुठला मार्ग सापडेल हे सांगता थोडीच येत? आपला आपला नशीबाचा भोग, भाग अथवा भाग्य!

रोचक धागा. प्रतिसादकांकडून अधिक माहिती मिळेल अशी आशा.

घरी एक जुनी कॉपी आहे. त्यात या प्रकाशनाबद्दल, पानांबद्दल बघते आणि लिहिते. मला तरी काही वर्षांपूर्वी वाचताना भाषा क्लिष्ट वाटली, त्यामुळे पूर्ण वाचलं नाही.

माझ्याकडे एक बहुदा प्रथम आवृत्तीतील प्रत आहे. त्याचे छायाचित्र खाली देत आहे....

अर्जुन गीता ऐकल्यावर त्याने संन्यास घेतला नाही. योग्याप्रमाणे तो गुहेत जाऊन ध्यानाला बसला नाही आणि भक्ताप्रमाणे पुजापाठ वा नामसंकीर्तन करु लागला नाही. तो सरळ युद्धाला उभा राहिला आणि ज्या नातेवाईकांना पाहुन त्याला "सिदन्ती मम गात्राणि" वाटले होते त्यांना त्याने कापुन काढले. गीतेचा अर्थ कर्मयोगपर आहे याचा याहुन वेगळा पुरावा कोणता? मला आजवर त्याकाळच्या विद्वानांनी त्यांच्यावर आक्षेप का घेतला हेच कळले नाहीय.

अनुक्रमणिका खालीलप्रमाणे - १ विषयप्रवेश २ कर्मजिज्ञासा ३ कर्मयोगशास्त्र ४ आधिभओतिक सुखवाद ५ सुखदु:खविवेक ६ आधिदैवत व क्षेत्रक्षेत्रविचार ७ कापिल्साख्यशास्त्र किंवा क्षराक्षरविचार ८ विश्र्वाची उभारणी व संहारणी ९ अध्यात्म १० कर्मविपाक व आत्मस्वातंत्र्य ११ संन्यास व कर्मयोग १२ सिद्धावस्था व व्यवहार १३ भक्तिमार्ग १४ गीतध्यायसंगति १५ उपसंहार १६ परिशिष्टप्रकरण - गीतेचे बहिरंगपरिक्षण एकूण पाने ८५४ अद्जिक दोन शुद्धीपत्र.

आपण दिलेल्या माहितीने संदिग्धता कमी होण्यास बरीच मोलाची मदत झाली आहे.आपल्या कडे असलेला ८५४ पानांचा ग्रंथ हा श्रीमद्भवद्गीतारहस्याचा पहीला भाग तात्वीक विवेचनाचा असावा असे दिसते. मूळ संस्कृत श्लोक आणि त्यांचे मराठी भाषांतर दुसर्‍या भागात येते असे दिसते. तरीपण थोड्या शंका अजूनही बाकी आहेत मूळ संस्कृत श्लोक आणि त्यांचे मराठी भाषांतर दुसर्‍या भागात आहे तर त्याचा उल्लेख आपण दिलेल्या पहिल्या भागाच्या मुखपृष्ठा वर आला आहे.तो दुसरा भाग ८५४ पानामध्ये आंतर्भूत आहे का वेगळा या बद्दल अधिक खात्री झाल्यास बरे पडेल.

मुळ संस्कृत श्र्लोक व त्याचे मराठी भाषांतर या ८५४ पानातच आहे.

“ज्युरींचा निर्णय विरुध्द असला तरी मी निरपराध असल्याबद्दल माझे मत कायम आहे. वस्तुमात्राच्या भवितव्याचे नियंत्रण करणारी (याहून निराळी) उच्च सामर्थे आहेत. मी मोकळा राहाण्यापेक्षा माझ्या कार्याचा उत्कर्ष माझ्या क्लेशांनी व्हावा, अशीच कदाचित ईश्वराची इच्छा असावी.” टिळकांच्या वाणीतुन स्फुरलेल्या या उद्गारांनंतर न्यायाधीशाने त्यांना सहा वर्षाची सक्तमजूरी, हद्दपारी आणि हजार रुपये दंड अशी शिक्षा ठोठावली. यापैकी सक्तमजूरी व दंड ही नंतर रद्द झाली. शिक्षा भोगण्यासाठी टिळक मंडालेला आले तेव्हा त्यांची पन्नाशी उलटुन गेली होती. जुन्या व्याधी सतत त्रास देत होत्या. त्यापैकी सर्वात गंभीर मधुमेह त्यांनी आहारावर संयम करुन ताब्यात ठेवला होता. त्याचवेळी त्यांना व्यक्तिगत जीवनातील अनेक अडचणींना तोंड द्यावे लागले. मुलांची शिक्षणं, पत्नीचा मधुमेह यासारख्या अनेक गोष्टींची त्यांना चिंता वाटत असे. स्वदेशापासुन दूर, व्याधिंनी पोखरलेलं शरीर आणि चिंतेने होरपळणारं मन घेउन टिळकांनी मंडालेला ज्या कार्याचासंकल्प सोडला तो पाहता त्यांची असामान्य जिद्द प्रत्ययास येते. हा संकल्प म्हणजे भगवद्गीतेवरील भाष्य. वडीलांच्या अखेरच्या समयी त्यांना गीता ऐकवीत असताना टिळक या विषयाकडे ओढले गेले. पुढे स्वतंत्रपणे, इतर मतमतांतरे आणि टीकांचा गलबला बाजुला सारुन गीतेचा अभ्यास करताना गीता ही निवृत्तीपर नसुन कर्मयोगपर आहे या निर्णयाला ते आले. किंबहुना तसा त्यांचा पक्का निश्चय झाला. श्रीभगवद्गीतारहस्य हे त्याचेच फलित आहे. भारतीय असंतोषाचे जनक म्हणून ओळखल्या गेलेल्या टिळ्कांनी बराच काळ डोक्यात घोळत असलेला गीतेवरील सांगोपांग टीका लिहीण्याचा बेत या कारावासामुळे मिळालेल्या सक्तीच्या विश्रांतीत पार पाडण्याचं ठरवलं. कारावासापुर्वीच टिळकांची याविषयीची तयारी सुरु होती. राजकीय चळवळीची कामे सांभाळुन त्यांनी आपला अभ्यास चालवला होता. कारावासात मोकळा वेळ मिळताच टिळकांनी संपुर्ण ग्रंथ फक्त साडेतीन महीन्यात लिहुन काढला. जवळ लेखनिक नाही. स्वतःचं समृद्ध ग्रंथालय दूर पुण्याला. अशासारख्या अडचणींना टिळकांनी जुमानलं नाही. योगायोगाची गोष्ट ही की भगवद्गीतेवरील विसाव्या शतकातील सर्वात महत्त्वाचे भाष्य म्हटले गेलेल्या गीतारहस्याचा जन्म भगवान श्रीकृष्णाप्रमाणेच कारावासात झाला. सुटका झाल्यावर टिळकांनी ग्रंथ प्रकाशित केला. शंकराचार्यांच्या अभिमान्यांकडून त्यांना प्रखर टीकेला तोंड द्यावे लागले. गीता कर्मपर नसुन संन्यासपर आहे असे प्रतिपादन करणार्‍यांचा हा गट होता. आचार्यांचे मत खंडन करण्याचं धारिष्ट्य दाखवणार्‍या टिळकांवर सनातन्यांनी टिकेची झोड उठवली. परंतु असामान्य बुद्धीमत्तेचे टिळक वादविवादात सर्वांना पुरून उरले. आज गीतारहस्य हा ग्रंथ भारतीय स्वातंत्र्यसंग्रामातील कधीही पराभूत न झालेल्या या नेत्याचं सर्वोच्च प्रतिक बनला आहे अतुल ठाकुर संदर्भ: “लोकमान्य” – न. र.फाटक (पूर्वप्रकाशित)

या मताशी सहमत होणे कठीण आहे. न. र. फाटकांचे पुस्तक लोकमान्यांवर आहे मात्र उपसंहारात गांधी उदयानंतर टिळक आणि गांधी अशी तुलना करताना न.र.फाटकांनी काही बाबतीत गांधींना झुकते माप दिल्याचे दिसुन येते.

साहित्यसम्राट न.चि.केळकर यांनी लोकमान्य टीळक यांचे चरित्र लिहिलं आहे त्यात श्रीमद्भभगवद्गीतारहस्य या ग्रंथाबद्दलही लिहिले आहे. तेव्हाच्या टीकारान्नी केलेल्या टिका आणि नंतर त्या टिकांवर लोकमान्य टिळकान्नी दिलेली उत्तरं असे एक प्रकरण आहे. सर्वच वाचण्यासारखे आहे. -दिलीप बिरुटे

या पुस्तकाच्या नवीन आवृत्तीची छापील प्रत माझ्याकडे आहे. तरीही काही महिन्यांपूर्वी मी पीडीएफ कॉपी जालावर आहे का ते शोधत होतो. तेव्हा मला ही लिंक सापडली होती. मला कल्पना नाही की, ती लिंक अधिकृत आहे का ते. या ग्रंथाच्या शॉर्ट नोट्स काढाव्यात (स्वतःसाठीच) असं मला खूप वाटलं होतं तसा प्रयत्नही मी ब्लॉगवर केला. पण नेहमीप्रमाणे इतर कामाचा व्याप वाढला. आजकालतर मिपावर यायलाही वेळ मिळत नाही, त्यामुळे शेवटी तो प्रयत्न अर्धवटच राहीला. वर कुणीतरी म्हटल्याप्रमाणे हा ग्रंथ कर्मयोगागावर भर देण्यास सांगतो (कारण ती तत्कालिन समाजाची गरज असावी). पण टिळकांनी सन्यास हा मार्ग नाकारलेला नाही (त्याचं मूळ उगम -सांख्य- ह्यावर त्यांनी उत्तम भाष्य केले आहे, तसचं भक्तीमार्गावरचं त्यांचं विवेचन सुंदर आहे). नीतीमत्तेच्या सर्वोच्चतम पातळीवरची परीक्षा म्हणजे; दोन कर्तव्या मधलं सर्वश्रेष्ठ कर्तव्य ओळखणं आणि ते शुद्ध "बुद्धीने" करणं. आजच्या घडीला हा ग्रंथ केवळ यासाठीच मार्गदर्शक आहे आणि म्हणून तो मला खूप आवडला. बाकी, कर्मविपाकावर काहीजण आक्षेप घेतील, पण तो या पुस्तकाचा मूळ मुद्दा नाहीच. त्यामुळे तो आणि इतर असे काही मुद्दे बाजुला काढले तरी हरकत नाही.