लोकमान्य टिळकांचे गीतारहस्य

नमस्कार, आपण दिलेल्या लिंकवर गेलो पण तिथे दिलेल्या पिडिएफ उघडता आल्या नाहीत.त्यांनी पिडिअ‍ॅफ मध्ये मूळ ग्रंथ जसाच्या तसा दिला असेल तर कॉपीराईटचा प्रश्न नाही. आपल्या ब्लॉगवरील टिपा माहितीपूर्ण आहेत.अर्थात मराठी विकिपीडियावरील श्रीमद्भवद्गीतारहस्य लेखात या टिपा वापरताना कॉपीराईट संबंधी आणि इतर अडचणी येण्याची संभावना आहे. आपल्या सवडीनुसार म.वि. वरील श्रीमद्भवद्गीतारहस्य लेखात काही माहिती लेखन करता आल्यास अथवा विकिस्रोत प्रकल्पात पुढेचालून मजकुर पडताळण्यात साहाय्य मिळाल्यास स्वागत असेल. माहिती आणि प्रतिसादाकरता धन्यवाद

लोकमान्यांच्या आठवणींवरचे जे ते गेल्या नंतर लगेच संकलीत केलेले पुस्तक आहे, त्यात या संदर्भात आठवण आहे. घरी बघून नंतर जमल्यास येथे टाकेन. (त्यात विषयांचे इंडेक्सिंग नसल्याने शोधायला अवघड जाते). पण आत्ता रामकृष्ण मिशनच्या संस्थळावर हा दुवा मिळाला, त्यातील टिळकांनी लिहीलेला भाग खाली चिकटवत आहे. About the year 1892, i.e., before the famous Parliament of Religions in the World’s Fair at Chicago, I was once returning from Bombay to Poona. At the Victoria Terminus a Sannyasin entered the carriage I was in. A few Gujarati gentlemen were there to see him off. They made the formal introduction and asked the Sannyasin to reside at my house during his stay at Poona. We reached Poona, and the Sannyasin remained with me for eight or ten days. When asked about his name he only said he was a Sannyasin. At home he would often talk about Advaita philosophy and Vedanta. The Swami avoided mixing with society. There was absolutely no money with him. A deerskin, one or two clothes and a kamandalu were his only possessions. In his travels some one would provide a railway ticket for the desired station. The swami also believed like me that the Shrimad Bhagavad Gita did not preach renunciation but urged every one to work unattached and without the desire for fruits of the work Two or three years thereafter Swami Vivekananda returned to India with worldwide fame owing to his grand success at the Parliament of Religions and also after that both in England and America. He received an address wherever he went and on every one of such occasions he made a thrilling reply. I happened to see his likeness in some of the newspapers, and from the similarity of features I thought that the Swami who had resided at my house must have been the same. I wrote to him accordingly inquiring if my inference was correct and requesting him to kindly pay a visit to Poona on his way to Calcutta. I received a fervent reply in which the Swami frankly admitted that he was the same Sannyasin and expressed his regret at not being able to visit Poona then. Once after this, during one of the Congress sessions at Calcutta, I had gone with some friends to see the Belur Math of the Ramakrishna Mission. There Swami Vivekananda received us very cordially. We took tea. In the course of the conversation Swamiji happened to remark somewhat in a jocular spirit that it would be better if I renounced the world and took up his work in Bengal while he would go and continue the same in Maharashtra. "One does not carry," he said, "the same influence in one's own province as in a distant one." - पिकते तिथे विकत नाही! :(

उत्तम काम. धन्यवाद.

उत्तम! अभिनंदन. फलाची आशा न धरता, मिपावर चर्चा चालू काय करता आणि त्यातून असे सकारात्मक फळ काय मिळते! ;) हे सर्व पाहून खूप आनंद झाला आहे. :)

नव वर्षाची उत्साही सुरुवात झाली. धन्यवाद.

काम आवडलं....!!!! -दिलीप बिरुटे

क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति । कौन्तेय प्रति जानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥९- ३१॥

तुम्हाला हा श्लोक अपेक्षित आहे काय ??

गीतारहस्य म्हणजे टिळकांचे स्वतःचे जीवन विषयक सूत्र आहे हे खरच आहे. आयुष्यभर टिळक हेच तत्वज्ञान जगले. गीतेत त्यांना त्याचीच अनुभूती यावी हे ही सहाजीक आहे. एक लहानसा मुद्दा असा कि टिळकांनी प्रथम गीतावाचन केलं ते आजारी माणसाच्या उशाशी बसुन, त्याच्या समाधानाकरता. ते त्यांच्या अन्कॉन्शस माईण्ड मधे कुठेतरी असणारच. पुढे आपल्या राजकीय जीवनात त्यांनी आपले सिद्धांत, कर्म गीतेतल्या तत्वांशी कंपेअर केले असणार. ते मॅच होत गेले व गीतारहस्य टीळकांच्या अंतरंगात आकार घेत गेलं. पुढे तुरुंगवासात टिळकांनी गीतारहस्य कंपाइल केलं. टीळकांच्या कुठल्याश्या चरित्र्यात मी वाचलं होतं कि त्यांना गणिती प्रमेयं मळलेल्या वाटेने सोडवण्याऐवजी स्वतः आपल्या तर्काने सोडवण्यात मजा वाटायची. कदाचीत हीच वृत्ती त्यांच्या गीताभ्यासासंदर्भात दिसुन येते.

प्रोत्साहनाकरिता धन्यवाद.मराठी विकिबंधू प्रकल्पात गीतेचे दोन तीन मराठी अनुवाद आधीच उपलब्ध आहेत नाही असे नाही.एक अनुवाद कुठून आला आहे माहित नाही पण आजच्या सरळ सुलभ मराठीत आहे सोबत ज्ञानेश्वरी आहे (गीताई आहे पण कॉपीराईट स्टेटस साशंकतेत असल्याने वगळली जाण्याची शक्यता आहे). पण प्रत्येक शब्दाचा अर्थ सिद्ध करत अथवा व्युत्पत्ती देत केलेल्या अनुवादाकरता गीतारहस्या शिवाय पर्याय नाही हे लक्षात घेऊन हा प्रयास केला. गीतारहस्याचे युनिकोडीकरण करून उपलब्ध झाले आणी गीताईच्या कॉपीराईटचा प्रश्न मिटला तर गीतेच्या प्रत्येक श्लोकाचा आजच्या मराठीतला अनुवाद मग गीताई मग गीतारहस्यातील अनुवाद मग ज्ञानेश्वरीतील श्लोक आणि त्याचे अर्थ असे करता येऊ शकेल पण या करता मराठी विकिप्रकल्पांवर अधिक चहात्या स्वयंसेवकांची गरज असेल.केव्हा किती आणि काय काय होते ते काळ ठरवेल.आपण गाडीचा मार्गावर आपल्या क्षमतेत आहे तेवढी पुढे नेऊन सोडावयाची. मी गीतारहस्य त्याच्या प्रस्तावनेपलिकडे अद्याप फारसा वाचला नाही पण आपण म्हणतातसे दासबोध आणि गीतारहस्य दोन्हीही वेग वेगळ्या धाटणीने कर्मयोगाची मांडणी करत असल्यामुळे साम्य वाटत असावे.आपल्या सारख्या जाणकारांनी खुलासा करणे अधिक योग्य पण दासबोधातील तत्वज्ञान मुलतः वाल्मिकी लिखीत योगवसिष्ठातून येत असावे असे योगवसिष्ठ चाळताना वाटले होते.गीतेचा आणि योगवसिष्ठाचा काही सहसंबंध किंवा तत्वज्ञानात साम्य फरक आहे किंवा नाही या बद्दल फारशी माहिती नाही.

खरोखरच अनमोल ठेवा!.

अपेक्षित प्रतिसाद

प्रोत्साहपूर्ण प्रतिसादाकरिता धन्यवाद

एकदम लॉजिकल वाक्य आहे!

१८४९ साली ब्रीटीशांनी महाराजा दुलीप सिंग यास त्याच्याकडे असलेला कोहिनूर हिरा महाराणी Victoria हिला भेट म्हणून देण्यास भाग पाडले. तो हिरा नंतर Amsterdam येथे त्याला पैलू पाडण्यासाठी पाठवण्यास आला. पैलू पाडल्यावर तो अधिकच दिमाखाने चमकू लागला. हा संदर्भ पकडून लोकमान्यांनी लिहिले कि गीता ही कोहिनूर सारखीच दैदिप्यमान आहे आणि राहीलच. परंतु ज्या काळात आणि ज्या उद्देशानी ती अस्तित्वात आली ती परिस्थिती आज नाही. त्यामुळे तिचा स्वयंप्रकाश काही अंशी मंदावला आहे. म्हणून ज्ञानभक्तीमूलक कर्म योगाची छिन्नी घेऊन त्यांनी गीतेला नवीन पैलू पाडण्याचा प्रयत्न केला (गीतारहस्य लिहिले)जेणेकरून ती पैलू पाडलेल्या कोहिनूरप्रमाणे पुन्हा नवीन दिमाखाने चमकू लागेल.अर्थात लोकमान्यांचा यत्न किती यशस्वी झाला हे सुजाण वाचकांनींच ठरवायचे आहे. लोकमान्यांपासून स्फूर्ती घेऊन मीही Understanding karma in light of Paul Ricoeur’s philosophical anthropology and hermeneutics (Nagpur: International Centre for Cultural Studies 20006) हे ५०० पानी पुस्तक प्रकाशित केले आहे (माझं त्यांच्याशी काही नातं नाही!). थोडक्यात माझा विचार असा की प्राचीन काळी वेदांत (ज्ञानयोग) आणि कर्मांत (कर्मयोग) ही दोन स्वतंत्र (किंवा पर्यायाने परस्परपूरक = ज्ञानकर्मसमुच्चय) अशी मुक्तीची साधने होती. परंतु काळानुसार कर्मान्ताचा लोप होऊन फक्त वेदांत उरला. माझा उद्देश कर्मयोग हे स्वतंत्र (किंवा पर्यायाने ज्ञानाबरोबर पूरक) असे साधन परत उपलब्ध करून देणे हा होता. Paul Ricoeur यांची theory of action ही काही प्रमाणात आपल्या कर्म सिद्धांताशी मिळती जुळती आहे म्हणून मी तिचा आधार घेतला आहे. तसेच आपला पारंपारिक कर्म विचार आधुनिक परिभाषा आणि प्रणालीतून मांडला तर त्याला अधिक प्रतिसाद मिळेल ही पण अपेक्षा होती.

विकिस्त्रोत प्रकल्पास भेट, प्रतिसाद आणि शुभेच्छांकरता धन्यवाद. आपल्या आवडीचे वाचन लेखन होत राहो ही शुभेच्छा.

ओ साहेब, धाग्यावरचे प्रतिसाद पाहण्याचे कष्ट घेत चला की जरा. कालच टंकलाय अनुवाद, दिसला नाही का आँ???????????????????? http://misalpav.com/comment/542617#comment-542617

बहुतेक सर्व बरोबर. क्व शब्द बरोबर आहे. क्व सूर्यप्रभवो वंशः, क्व मेs/ चाल्पविषया मति: हे रघुवंशाचे प्रथम वाक्य सुप्रसिद्ध आहे. [कुठे तो सूर्यप्रभव वंश (आणि तो वर्णू इच्छिणारी) कुठे माझी अल्पमती. मे+अल्प किंवा च+अल्प]. फक्त शेवटी गीतेतल्या श्लोकात यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् असे पाहिजे.

हे प्रयत्नान् असे असावे. (मूळ प्रत समोर नाही.) अर्थाच्या अंदाजानुसार.