आहारशास्त्रातील काही प्रश्न

शरीरातले पोटाचे अवयव तोंडातून चमचमीत म्हणून ढकलेल्या अन्नपदार्थांकडे फक्त अन्न म्हणून पाहात असते. म्हणजे त्यात हवे असलेले पोषणमूल्य आता किती गरजेचे आहे ते. यापलिकडे आम्हाला आवडते आणि परवडते म्हणून खातो त्यास काही अर्थ नाही ते नंतर लक्षात येते. पंधरा रु किलोचा तांदूळ आणि अडिचशे रु किलोच्या तांदूळात पोषणमुल्य तेवढेच असते. पण हातसडीचा आणि कोंडा न काढलेल्या तांदुळात जीवनसत्त्वे अधिक असतात. पण आता तो मिळत नाही. मैद्याचेही तेच. कित्येक बाळांच्या नशीबाय लहानपणी भरपूर सकस अन्न खाण्याचे नशीबात असते. मोठेपणी तीच मुले अन्नाचा चौकसपणा करताना दिसतात.शरीराची वाढ होण्याच्या वयात (१८)चांगले अन्न पोटात गेल्याने नंतर माफक अन्नाची गरज असते.

तेल व तुपामध्ये जी fatty acids (FA) असतात ती ३ प्रकारची असतात: १. SFA = सफा २. MUFA = मुफा ३. PUFA = पुफा पोषणासाठी सुयोग्य गरज म्हणजे, वरील तिन्ही घटक आहारात १:१:१ अशा समप्रमाणात असावेत. तुपात ‘सफा’चे प्रमाण बरेच जास्त असते याउलट तेलात मुफा व पुफाचे प्रमाण अधिक असते. त्यामुळे तेल व तूप हे दोन्ही आहारात असावेत. त्याचा समतोल असा साधता येईल : १. ज्या जेवणात तेलाच्या फोडणीचा पदार्थ असेल, तेव्हा पानात वरून तूप घ्यायचे नाही. २. जेव्हा तेलयुक्त पदार्थ खाण्यात नसेल, त्यावेळी चमचाभर तूप खायचे. मी असेच करतो.

मी जाणकार नाही मात्र स्वानुभवातून काही प्रश्नांची उत्तरे देऊ इच्छितो. ही सगळ्यांना तशीच्या तशी लागू होतील असे नाही. कोणताही पदार्थ खाल्यामुळे आपल्या शरीरावर काय परीणाम होतो ह्याचे ज्याने त्याने निरीक्षण करावे. सध्या करोनामुळे सगळेजण घरात बसले आहेत. खरे तर आपल्या आरोग्याच्या दृष्टीने विविध प्रयोग करायला आपल्याला धकाधकीच्या जीवनात वेळ मिळत नाही. निसर्गाने आपल्याला तो वेळ दिला होता मात्र बहुसंख्य जनतेने तो टाईमपास करुन फुकट घालवला. असो ! ' सगळ्यात पहिले आपली दिनचर्येत बदल करणे आवश्यक आहे. खरे तर आपला दिवस रात्रीपासून सुरु होतो. आपण रात्री उशीरात उशीरा १०.३० पर्यंत झोपायला जाणे आवश्यक आहे. मात्र बरेचशी जनता रात्री १२-१ पर्यंत जागून काहीना काही मनोरंजन करण्यात गुंतलेली असते हे सर्वथा चूक आहे. हे माझ्या घरात देखील चालू आहे. मी घरातल्यांना एक सूचना केली आहे. ती म्हणजे तुम्हाला जर मनोरंजनासाठी दिवस पुरत नसेल तर आज रात्री १०.३० ला झोपा. हवे तर तुम्हाला दुसर्‍या दिवशी सकाळी ५ वाजता उठवतो. तुम्ही सगळे काम आवरुन लवकर मनोरंजन करायला बसा. माझ्या स्वत:च्या बाबतीत मला तेलापेक्षा तुपाचा जास्त फायदा झालेला आढळला आहे. बरेच लोक जाहीरातीला भूलून महागडी तेले खरेदी करतात. मात्र त्यात फारसा अर्थ नाही. ९० रुपयावाले सुर्यफुलाचे तेल आणि १५० रुपयावाले तेल यात गुणात्मक फरक आढळत नाही. चपातीमधून बरेचसे तेल आपल्या शरीरात जात असते. काही डाळी / भाज्यांना तुपाची फोडणी देऊन त्यांचा आहारात समावेश करुन बघा. सुर्यफूल, शेंगदाणा तेल, राईस ब्रान अशी वेगवेगळी तेल वापरुन पहा. मात्र ती एकत्र करुन वापरु नका. समजा तुम्हाला एक लीटर तेलाची पिशवी आठ दिवस जाते तर एकदा सुर्यफूल, एकदा राईस ब्रान असे वापरत चला.

दलिया / मुगाच्या डाळीची खिचडी

आपल्या रोजच्या आहारात गहू मोठ्या प्रमाणात शरीरात जात असतात मात्र आपण घरात जी नेहमीची डाळ बनवतो त्यात पाणी जास्त असते त्यामुळे अधून मधून मुगाच्या डाळीची खिचडी जास्त चांगली आहे. ही खिचडी बनविताना डाळिचे प्रमाण जास्त आणि भाताचे प्रमाण कमी असावे.

तांदूळ

तांदूळाने वजन वाढते की नाही ह्याचा अनुभव नाही मात्र रक्तशर्करा नक्कीच वाढते. भात बनविण्याची योग्य पद्धत म्हणजे तो कुकर मधे न शिजविता जुन्या पद्धतीप्रमाणे आचेवर शिजवावा. थोडा शिजल्यावर त्यातील पाणी काढून टाकावे. या पद्धतीने बनविलेला भात आरोग्यास चांगला आहे. रक्तशर्करा जास्त प्रमाणात वाढत नाही. वर कंजूस साहेबांनी तांदूळाबाबत केलेले विधान अगदी सत्य आहे. त्यामुळे महागडा तांदूळ म्हणजे भारी असे अजिबात समजू नये. उलट मी आहाराचे प्रयोग करायला लागल्यापासून जितका स्वस्तातला तांदूळ (अगदी रेशनवाला) पण खायला शिकलो आहे. प्रयोगाचा एक भाग म्हणून तांबडा तांदूळ वगैरे पण खाऊन पाहिला मात्र जे प्रयोगशाळेत सिद्ध होते ते आपल्या शरीरात सिद्ध होतेच असे नाही. त्यामुळे तांदूळ कोणताही खा मात्र तो कुकर मधे बनविलेला नसावा हे जास्त बरोबर आहे.

३. तांदूळ/साबुदाणा इ. भाजून घेतले तर त्यातल्या calories कमी होतील का?

अनुभव नाही.

आंबवलेले पदार्थ

कोणताही पदार्थ जास्त प्रमाणात खाल्ला तर आरोग्यास वाईटच. आंबविलेले पदार्थ त्याला अपवाद नाहीत. मात्र आठवड्यातून एकदा आंबविलेले पदार्थ खाणे योग्य आहे. मात्र त्याच्या रतीब लाऊ नका.

फ्रुट सलाड आणि शेव पुरी

शेवपुरीत किती आरोग्यदायी पदार्थ असतात त्याचा स्वत:च ताळेबंद मांडून तुम्ही या प्रश्नाचे उत्तर मिळवू शकता. बाहेरचे खाणे आरोग्यदायी असेलच असे नाही. फळे आणि भाज्या त्या त्या मोसमात मिळणार्‍या खाव्यात. एकापेक्षा जास्त प्रकारची फळे एकत्र करुन खाऊ नये. प्रत्येक फळाचे वेगवेगळे गुणधर्म असतात. ते एकत्र करुन खाल्यामुळे सगळ्यांचा फायदा मिळत नाही. मात्र सगळ्यांचे तोटे जरुर मिळतात.

हळदी चे दूध

दूध गरम करुन मग त्यात नंतर हळद घालून पिणे जास्त संयुक्तिक आहे. सगळ्यात महत्त्वाचे म्हणजे दिवसभर चरणे सोडा. तुम्हाला जे काही खायचे ते दिवसातून २-३ वेळा (त्यापेक्षा जास्त वेळा नाही) खाल्ले तर त्याचे जास्त फायदे होतात. दर २-२ तासांनी काही ना काही खाणे म्हणजे अनारोग्याला निमंत्रण देणे आहे. अधूनमधून उपवास करणे चांगलेच मात्र त्यापेक्षा जमत असेल तर साखर आणि साखरेचे पदार्थ सोडा / कमीत कमी खा. तुमच्या आयुष्यातील आरोग्यविषयक चिंता कमीतकमी ५०% तरी आपोआपच संपून जातील. साखर प्राणापेक्षा प्रिय असेल तर बाकी काहीही केले तरी घुम फिर के तिथेच याल. धन्यवाद !

प्र. १ कुमार यांचे मत ते जाणकार असल्याने अवश्यंभावी सयुक्तीक . प्र. २ ज्यांच्या आहारात गहु आहेत त्यांनी तांदळाची खिचडी बदल म्हणून स्विकारावी हा पॉईंट बरोबर वाटतो. प्र. ३ भाजण्याच्या प्रक्रीयेत पाण्याचे प्रमाणे तात्पुरते कमी होईल , फारतर अधिक किंवा कमी शिजणे असे काही होईल पण कॅलरीज मध्ये फरक पडण्याचे कारण वाटत नाही. अर्थात अन्न विषयक प्रयोगशाळेतील तज्ञांची मते काही वेगळी असल्यास कल्पना नाही पण तज्ञांची मते उपलब्ध नसताना कॅलरीज तेवढ्याच राहतील असे समजून चालणे कॅलरी विषयक निर्णय घेताना अधिक सयुक्तीक असेल असे माझे व्यक्तीगत मत. प्र. ६ हलक्या गरम दुधात (९५ डिग्री पर्यंत गरम केलेल्या दुधात) उकळात ठेवलेल्या दुधापेक्षा ब१२ जिवनसत्व अधिक टिकून असेल. अर्थात हळद अधिक काळ उकळत ठेवल्यास रासायनिक प्रक्रीयांचे नेमके स्वरुप काय असेल आणि वैज्ञानिक पद्धतीने जसे अ‍ॅलोपॅथीत औषधांचा अभ्यास जसा तावून सुलाखून होतो तसा दुर्दैवाने ट्रॅडीशनल पॅथीत होत नाही ही अल्टरनेटीव्ह मेडीसिन मधली उणीव भरुन काढली जाण्यास फार मोठा वाव असावा. अर्थात हळदीचे स्रोत आणि स्थिती जिवाणू वीषाणूंबाबत खात्रीची नसेल तर जरासे उकळून घेणे अधिक सुरक्षीत असावे असा कयास ( चुभूदेघे) प्र. ४ प्र. ५ एखाद्या खूप अनुभवी पण भोंगळ व्यक्तीची कल्पना करा मग आयुर्वेदाची कल्पना करा. आयुर्वेदाकडे अनुभव असला तरी आयुर्वेद स्वतच्या अनुभवांचा पुरेशा वैज्ञानिक अभ्यासूपद्धतीने शास्त्रीयपद्धतीने निरीक्षणे करण्यात अ‍ॅलोपॅथी आणि एकुणच आधुनिक विज्ञानाच्या हकनाक मागे पडते. हकनाक यासाठी की आमचा असा विश्वास आहे या दुराग्रहावरील आणि पुस्तक आणि पोपटपंची पुजेवरील भर. आंबवण्याच्या प्रक्रीयांच्या परिणामी अ‍ॅसिडीक प्रमाणाचा आधुनिक आहारशास्त्राच्या अनुषंगाने विचार करण्यास आणि व्यक्तीपरत्वे नियोजन करण्यास हरकत नसावी पण केवळ आंबवण्याच्या काही प्रक्रीयात बॅक्टेरीया असतात म्हणून आंबलेले पदार्थ नाकारणे सयुक्तीक नसावे. जर इडली दोसादी पदार्थ भरपूर सांबार सोबत खाल्ले तर त्यात प्रोटीन्सचा अंश अधिक जातो आणि आंबवलेला पदार्थ-अंश कमीच असेल . आयुर्वेदीय थंड गरम आणि तथाकथीत विरोधी पदार्थ हा तद्दन आधारहीन भोंगळपणा वाटतो. आयुर्वेदाने अ‍ॅलर्जी हा प्रकाराचे प्रभाव कधी नीटसे विचारात घेतले असतील या बाबत साशंकता वाटते. बरेचसे आयुर्वेदीय आणि भारतीय आहार विषयक टाबू मूलतः कुणालातरी अ‍ॅलर्जी झाली किंवा व्यक्तीगत आवडी निवडीला व्यक्तीगत वाटू नये म्हणून खोटे नाटे कारण जोडायचे आणि एकाने घातलेली भिती दुसर्‍याने पुढे न्यायची त्याची कधी तरी आयुर्वेदाने दखल घेऊन त्याचीच री ओढत रहायचे. आयुर्वेदाच्या अनुभवाबद्दल आदर ठेऊन प्रामाणिक प्रयत्नांबद्दलची साशंकता कमी होत नाही. नाही तर आता पर्यंत आयुर्वेद नाही आमच्या १०० समजुतींपैकी अमुक अमुक ४ समजूती चुकीच्या होत्या त्या आम्ही सुधारल्या म्हणून पुढे आले असते. तसे होत असल्यास किमान एक सर्वसामान्य नागरीक म्हणून माझ्या पर्यंत आलेले नाही. आयुर्वेदाचार्यांनी नकार घंटा वाजवलेली बरीच थंड-गरम पित्त-कफ कारक तथाकथीत विरोधी बरेच पदार्थ मी बिन दिक्कत खात आलो आहे. माझ्यापुढे वैज्ञानिक प्रयोगाधारीत अभ्यास आल्यास मी ते स्विकारेन अन्यथा नाही. (मी आयुर्वेद आणि घरगुती औषधींना पुर्ण त्याज्य मानतो असे नाही. मला ज्या औषधींचा लाभ झाला आहे त्या वापरत असतो अर्थात इतर पथ्यपाण्यासाठी अ‍ॅलोपॅथीला त्याच्या प्रयोगशीलतेतील अधिक प्रामाणिकपणामुळे अधिक प्रमाण मानतो असो. (चुभूदेघे. मी विषय जाणकार नाही उत्तरदायीत्वास नकार लागू)

या धाग्याच्या निमित्ताने सर्वांना एक विनंती, की 'allopathy' हा कालबाह्य आणि अशास्त्रीय शब्द न वापरता त्याला 'आधुनिक वैद्यक '(Modern Medicine) च म्हणावे .

१. भूक लागल्याशिवाय काहीही खाऊ नका २. भूक लागली का हे घडयाळाकडे पाहून ठरवू नका. खरी भूक तुम्हाला जेवणाशिवाय काहीही सुचू देणार नाही. ३. दिवसात एकदाच जेवायची गरज आहे. ४. सकाळी भूक लागली तर आवडेल तो ब्रेकफस्ट करा. ५. अन्नपदार्थांचं विश्लेषण > कॅलरीज, प्रोटीन्स, कोलॅस्टरॉल .... आणि कायकाय, अजिबात करु नका. माणूस सोडता कोणताही सजीव ते करत नाही. कायम चवीनं आणि स्वादानं खा, त्यामुळे तृप्ती येईल आणि ते शरीराला श्रेयस होईल. ६. गेल्या कित्येक वर्षांचा हा अनुभव आहे. ७. उत्साह हा फिटनेसचा खरा क्रायटेरिया आहे आणि वय न जाणवणं हे शरीरस्वास्थाचं लक्षण आहे.

आयुर्वेदाचार्यांनी नकार घंटा वाजवलेली बरीच थंड-गरम पित्त-कफ कारक तथाकथीत विरोधी बरेच पदार्थ मी बिनदिक्कत खात आलो आहे.

यावरुन असे दिसते की आपण तरुण किंवा मध्यमवयीन आहात. मात्र असे असेल तर 'आताच जितं मया ! म्हणण्याची गरज नाही. शरीर आणि वेळ कोणाचाही मुलाहिजा बाळगत नाही. आयुष्यभर केलेल्या जेवणाची फळे उतारवयात जरुर मिळतात. तेव्हा थोडे वाट पाहून हे विधान करणे संयुक्तीक ठरेल. मात्र आपण उतार वयात असूनही बिन दिक्कत काहीही खात असाल तर आपले मी अभिनंदन करतो.

गरोदर स्त्रीला एखादा पदार्थ खाण्याची खुप इच्छा झाली, तर त्या स्त्रीला किंवा वाढणाऱ्या गर्भाला, त्या पदार्थातील पोषक घटकाची किंवा खनिज द्रव्याची गरज असणार , अशी मान्यता आहे.