जनातलं, मनातलं

रसायनांचा धुमाकूळ आणि कर्करोगाचा भस्मासुर

ह
हेमंतकुमार
💬 118 प्रतिसाद
ज्याला जन्म आहे त्याला मृत्यू असतोच हे तर मूलभूत सत्य. पण हा मृत्यू निरोगी अवस्थेत शांत झोपेत किती जणांच्या वाट्याला येतो? फारच थोड्या. आयुष्यात मानवी शरीर हे कुठल्या ना कुठल्या रोगाची शिकार बनतेच. मग हा रोग शरीर पोखरत रुग्णास मृत्यूस नेतो. आज विविध रोगांमुळे होणाऱ्या मृत्युंमध्ये हृदयविकार हे आघाडीवर आहेत आणि त्याखालोखाल स्थान आहे ते कर्करोगाचे. सध्या जगभरात कर्करोगाने जवळपास ८० लाख लोक दरवर्षी मरण पावतात. हा आकडा दिवसेंदिवस वाढतच चालला आहे. चालू शतक संपेपर्यंत बहुधा कर्करोग हा हृदयविकाराला मागे टाकून ते अव्वल स्थान पटकावेल अशी चिन्हे दिसताहेत. आपल्याला कर्करोग का होतो? ढोबळ मानाने त्याची तीन कारणे आहेत: १. विविध किरणोत्सर्ग (रेडीएशन) २. अनेक प्रकारची रसायने, आणि ३. काही विषाणूंचा संसर्ग आपल्याला होणाऱ्या एकूण कर्करोगांपैकी सुमारे ८०% हे रसायनांमुळे होतात. हादरलात ना हा आकडा ऐकून? पण ते वास्तव आहे. आज माणसाने विविध कारणांसाठी बनवलेल्या रसायनांची संख्या एक लाखाच्या आसपास आहे! या रसायनांशी आपला अनेक प्रकारे संपर्क येतो. त्याचे अनेक दुष्परिणाम आपल्याला भोगावे लागतात आणि कर्करोग हा त्यापैकीच एक. रसायनांचे विविध स्त्रोत, त्यांच्यामुळे कर्करोग का होतो, कोणती रसायने जास्त घातक आहेत आणि त्यापासून वाचण्यासाठी आपण कोणते प्रतिबंधात्मक उपाय करू शकतो यांचा आढावा या लेखात घेत आहे. या विषयाची व्याप्ती मोठी असल्याने पुढील मुद्द्यांच्या आधारे विवेचन करतो: १. रसायनांशी आपल्या संपर्काचे मार्ग २. रसायने आणि कर्करोगाची कारणमीमांसा ३. कर्करोगकारक रसायनांची उदाहरणे आणि ४. प्रतिबंधात्मक उपाय रसायनांशी आपल्या संपर्काचे मार्ग रसायने आपल्या शरीरात हवा, पाणी, अन्न अथवा त्वचेमार्फत शिरू शकतात. त्यांचे स्त्रोत हे खालीलप्रमाणे असू शकतात: १. अन्नातील नैसर्गिक घटक : उदा. Aflatoxin हे दाणे, मका व सोयाबीन यांच्यात असते. २. रासायनिक शेतीतील पिके : या विषयावर गेल्या दहा वर्षात अनेक माध्यमांतून भरपूर दळण दळले गेले आहे. अधिक लिहिणे नलगे. ३. अन्न-प्रक्रिया : एखादे उकळलेले खाद्यतेल तळणासाठी वारंवार वापरुन त्यात aromatic hydrocarbons तयार होतात. हा प्रकार कनिष्ठ दर्जाच्या खानावळीत हमखास होतो. ४. व्यसने : उदा. तंबाकूतील अनेक रसायने आणि अल्कोहोल ५. हवा व पाण्याचे प्रदूषण : कारखान्यांतून सोडली जाणारी अनेक रसायने. ६. विशिष्ट उद्योगधंदे : उदा. Asbestos हे वाहन आणि बांधकाम उद्योगात वापरले जाते, तर aromatic amines ही रबर उद्योगात वापरतात. ७. रोगोपचारासाठी वापरलेली औषधे : उदा. cyclophosphamide हे काही कर्करोगांच्या उपचारासाठी वापरलेले औषध अन्य काही कर्करोग निर्माण करू शकते! आहे की नाही हा विरोधाभास? रसायने आणि कर्करोगाची कारणमीमांसा कर्करोगकारक रसायने ही आपल्या पेशींमध्ये शिरून थेट DNA वर हल्ला चढवतात. परिणामी काही जनुकीय बदल होतात. मग विशिष्ट प्रथिनांची मोठ्या प्रमाणात निर्मिती होते आणि त्यांच्या प्रभावाखाली पेशींची अनियंत्रित वाढ होते. हाच तो कर्करोग. अर्थात अशा प्रकारे होऊ शकणारा कर्करोग खालील घटकांवर अवलंबून असतो: १. रसायनाचे शरीरात जाणारे प्रमाण २. रसायन-संपर्काचा दीर्घ कालावधी ३. कर्करोग होण्यासाठीची जनुकीय अनुकुलता आणि ४. शरीराची कमकुवत प्रतिकारशक्ती ह्या सर्व घटकांच्या एकत्रित परिणामातून कर्करोग होतो (multifactorial disease). काही वेळेस गप्पांच्या अड्ड्यात आपल्याला “अहो, आमचे ते काका रोज पन्नासेक तरी सिगारेटी फुंकायचे, तरी वयाच्या ८०व्या वर्षापर्यंत कसे ठणठणीत होते” अशा छापाची विधाने कधीमधी ऐकायला मिळतात. याचे स्पष्टीकरण वरील चार कारणांमध्ये दडलेले असते. अर्थात अशी उदाहरणे ही अपवाद म्हणून सोडून द्यायची असतात. एखादे रसायन जर ९५% लोकांना घातक ठरले असेल तर त्याकडे गांभीर्याने बघितले पाहिजे. कर्करोगकारक रसायनांची उदाहरणे या संदर्भात अनेक रसायनांकडे ‘संशयित’ म्हणून बघितले गेले आहे. साधारणपणे त्यांचे दोन गटात वर्गीकरण करता येईल: १. कर्करोगकारक (carcinogenic) २. कर्करोगपूरक (co-carcinogenic) त्यापैकी सुमारे १०० रसायने ही आतापर्यंत माणसासाठी ‘कर्करोगकारक’ म्हणून सिद्ध झालेली आहेत. यातील एकेक रसायन हे स्वतंत्र प्रबंधाचा विषय होऊ शकेल. काही रसायनांचा संपर्क हा विशिष्ट व्यावसायिकांपुरता मर्यादित असतो. याउलट धूम्रपान आणि मद्यपान हे समाजातील खूप मोठ्या समूहांशी संबंधित विषय आहेत. त्यामुळे या लेखाच्या मर्यादेत या दोनच स्त्रोतांमधील रसायनांचा विचार आपण करणार आहोत. तंबाकूचे धूम्रपान जागतिक स्तरावर फुफ्फुसाचा कर्करोग हा कर्करोगांच्या यादीत प्रथम क्रमांकावर आहे. त्याचे सर्वात महत्वाचे कारण आहे अर्थातच धूम्रपान. या रोगाने जे मृत्यू होतात त्यापैकी ८०% लोक हे दीर्घकाळ धूम्रपान करणारे असतात. धूर ओढणे हे स्वतःसाठी आणि धूर सोडणे हे आजूबाजूला असणाऱ्यांना घातक असते! या धुरातील रसायनांचा तपशील असा आहे : • एकूण रसायने ७००० • त्यापैकी घातक २५० • कर्करोगकारक ६९ • कर्करोगकारक रसायनांमध्ये Acetaldehyde, Aromatic amines, Benzo[α]pyrene ही काही उदाहरणे. तंबाकूतील निकोटीन हे एक बहुचर्चित रसायन आहे. ते जबरदस्त व्यसनकारी आहे पण ते माणसात कर्करोगकारक असल्याचे अद्याप निर्विवाद सिद्ध झालेले नाही. तूर्तास त्याला कर्करोगपूरक म्हणता येईल. तंबाकू खाणे हा प्रकार आपल्याकडे भरपूर आहे. त्यातील nitrosamines हे तोंडाच्या कर्करोगास कारण ठरतात. भारतात हा कर्करोग पुरुषांमधील कर्करोगांच्या यादीत प्रथम क्रमांकावर आहे. अल्कोहोलचे सेवन अर्थात मद्यपान हे शीर्षक वाचताक्षणीच अनेकांच्या भुवया उंचावतील कारण हा अतिशय संवेदनशील विषय आहे ! जगभरातील सुशिक्षित समाजावर नजर टाकता एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते. अनेकांनी धूम्रपानाला आयुष्यातून हद्दपार केलेले आहे पण त्यांना मद्यपानाची संगत मात्र सोडवत नाही. संशोधकांचाही हा लाडका विषय! त्यामुळे बहुसंशोधित आणि बहुचर्चित. फक्त कर्करोगच नव्हे तर इतर अनेक आजारांशीही त्याचा कार्यकारणभाव जोडलेला आहे. त्यावरील भरपूर उलटसुलट माहिती माध्यमांतून उपलब्ध आहे. एक दशकापूर्वी अल्कोहोलला ‘कर्करोगपूरक’ इतपत लेबल लावलेले होते. आता मात्र ते ‘कर्करोगकारक’ च्या यादीत जाऊन बसले आहे. काही संशोधक त्याला ‘risk factor’ असे सुरक्षित लेबल लावणे पसंत करतात. तर आता जाणून घेऊयात याबाबतीतली ताजी घडामोड. ६ नोव्हेंबर २०१७ रोजी American Society of Clinical Oncology (ASCO) ने अल्कोहोल आणि कर्करोग याबाबत नियतकालिकात जाहीर निवेदन दिलेले आहे. ‘First-time Statement’ अशा विशेषणासह त्याला ठळक प्रसिद्धी दिलेली आहे. त्यातील महत्वाचे मुद्दे असे आहेत: १. अल्कोहोल हे पुढील सात अवयवांच्या कर्करोगास कारणीभूत ठरते (causal relationship) : तोंड, घसा, स्वरयंत्र, अन्ननलिका, यकृत, स्तन आणि मोठे आतडे. २. तर जठर आणि स्वादुपिंडाच्या बाबतीत मात्र ते ‘कर्करोगपूरक’ आहे. ३. दीर्घकाळ अतिरिक्त मद्यपानाने कर्करोगाचा खूप धोका संभवतो आणि प्रमाणात (moderate) पिणे सुद्धा सुरक्षित नाही. ४. वैधानिक इशारा : “ तुम्हाला जर कर्करोगाचा धोका कमी करायचा असेल, तर खूप कमी ‘प्या’ आणि जर तुम्ही ‘पित’च नसाल तर अल्कोहोलच्या नादीच लागू नका !” तर हे होते धूम्रपान आणि मद्यपानाशी संबंधित रसायनांचे विवेचन. अन्य रसायनांचा विचार विस्तारभयास्तव करीत नाही. प्रतिबंधात्मक उपाय संशोधनातील प्रगतीमुळे कर्करोगाच्या नवनव्या उपचारपद्धती विकसित होत आहेत. त्यामुळे जरी बऱ्याच कर्करोगांवर नियंत्रण मिळवणे शक्य झाले असले तरीही रोगप्रतिबंध हा कधीही श्रेष्ठ उपाय ठरतो. याबाबतीत जागतिक आरोग्य संघटनेने काही मार्गदर्शक तत्वे जारी केली आहेत. या लेखाच्या विषयालाही ती लागू आहेत. त्यानुसार काही कर्करोग-प्रतिबंधक उपाय असे आहेत : १. तंबाकूसेवन वर्ज्य २. अल्कोहोलसेवन अत्यल्प ३. आहारात ‘अ’, ‘इ’ व ‘क’ जीवनसत्वांचा भरपूर वापर. तेव्हा गाजर, पालेभाज्या आणि लिंबू दणकून खात रहा. ४. शरीराच्या वजनावर नियंत्रण, कारण अतिरिक्त चरबी ही पेशींमध्ये कर्करोगपूरक परिस्थिती निर्माण करते. आणि, ५. विविध वैद्यकिय ‘चाळणी परीक्षा’ (screening tests) नियमित करून घेणे. समारोप एकूण मानवी कर्करोगांपैकी सुमारे ८०% हे रसायनांमुळे होतात हे कटू सत्य आहे. आपण निर्माण केलेल्या रसायनांच्या बेलगाम वापरामुळे तीच आता आपल्यावर बूमरॅंग झाली आहेत. त्यांचा वापर आणि संपर्क शक्य तेवढा कमी केला पाहिजे. अन्नातून शरीरात जाणारी रसायने कमी करण्यासाठी सेंद्रिय शेतीचा प्रसार वेगाने झाला पाहिजे. व्यसनांपासून दूर राहणे हे तर सर्वस्वी आपल्याच हातात आहे. औद्योगिक-प्रदूषण नियंत्रण कठोरपणे झाले पाहिजे. रसायनांमुळे होणारा कर्करोग हा गंभीर सामाजिक आरोग्यविषय विषय आहे. तो रोखण्यासाठी विविध स्तरांवर युद्धपातळीवर अंमलबजावणी व्हायला हवी. अन्यथा कर्करोगाचा भस्मासुर हळूहळू मानवजातीला गिळंकृत करण्यासाठी टपून बसलेला आहे. *************************************
💬 प्रतिसाद (118)
ए
एस Sun, 12/03/2017 - 07:22 नवीन
महत्त्वाच्या विषयाचा थोडक्यात परंतु सर्वस्पर्शी आढावा. यावर विस्तारभयाची चिंता न करता भरपूर लिहावे ही विनंती.
म
मराठी कथालेखक Sun, 12/03/2017 - 07:30 नवीन
चांगला लेख आणि लेखनशैली आवडली. कर्करोगावरील उपचारांबाबतही सोपा, सामान्यांना कळेल असा लेख लिहावात ही विनंती.
ह
हेमंतकुमार Sun, 12/03/2017 - 08:03 नवीन
एस आणि मक , मनापासून आभार! तुमच्या सूचनांची नोंद घेत आहे.
स
सुबोध खरे Sun, 12/03/2017 - 10:24 नवीन
एक विनंती सर्वात कॉमन अशी रसायने आणि त्यांच्या मुले होणारे कर्करोग यावर विस्तृत पणे लिहिले तर बरे होईल.--/\--
अ
अमितदादा Sun, 12/03/2017 - 10:25 नवीन
उत्तम लेख आणि माहिती..सेंद्रिय शेती हे भविष्य आहे, परदेशात सेंद्रिय शेती उत्पादने eco tag ने ओळखली जातात, त्यांचा भाव हि जास्त असतो. ह्या उत्पादनांच प्रमाणीकरण होत, जेन्हे करून फसवाफसवी होऊ नये. भारतात सुधा सेंद्रिय शेतीच महत्व वाढू लागलं आहे हि उत्तम गोष्ट आहे. सिक्कीम हे भारतातील १००% सेंद्रिय करण झालेलं राज्य आहे, परंतु अपेक्षे प्रमाणे उत्त्पन मिळत नसल्याने ह्या राज्यातील शेतकरी परत एकदा रासायनिक शेतीकडे वळू शकतील अशी बातमी मध्यंतरी वाचली होती, असे होऊ नये हि इच्छा.
३. अन्न-प्रक्रिया : एखादे उकळलेले खाद्यतेल तळणासाठी वारंवार वापरुन त्यात aromatic hydrocarbons तयार होतात. हा प्रकार कनिष्ठ दर्जाच्या खानावळीत हमखास होतो.
हे माहित न्हवते, चांगली उपयुक्त माहिती मिळाली.
स
सुबोध खरे Sun, 12/03/2017 - 10:25 नवीन
एक विनंती सर्वात कॉमन अशी रसायने आणि त्यांच्या मुले होणारे कर्करोग यावर विस्तृत पणे लिहिले तर बरे होईल.--/\--
ह
हेमंतकुमार Sun, 12/03/2017 - 10:37 नवीन
सर्वात कॉमन अशी रसायने आणि त्यांच्या मुले होणारे कर्करोग यावर.......>>>>> तंबाकू व अल्कोहोल वर लिहिले आहेच.सर्वात कॉमन् तीच नाहीत का ? अमित, आभार !
प
पद्मावति Sun, 12/03/2017 - 10:55 नवीन
तुमचे लेख नेहमीच उत्तम आणि माहितीपूर्ण असतात. हा लेखही अपवाद नाहीच. महत्त्वाच्या विषयाचा थोडक्यात परंतु सर्वस्पर्शी आढावा. यावर विस्तारभयाची चिंता न करता भरपूर लिहावे ही विनंती. +१
ह
हेमंतकुमार Sun, 12/03/2017 - 11:12 नवीन
पद्मावती, आभार. तुमच्यासारख्या जाणकार वाचकांचे प्रतिसाद खूप मोलाचे आहेत
त
तेजस आठवले Sun, 12/03/2017 - 11:28 नवीन
चांगला विषय आणि चांगला लेख लिहिल्याबद्दल अभिनंदन. विस्ताराने लिहावे ही विनंती, लेख मोठा झाला तरी हरकत नाही. १.अल्युमिनियम हे कर्करोगकारक/ पूरक आहे का ? मला स्वतःला अल्युमिनियम च्या भांड्यात केलेला स्वयंपाक मनापासून आवडत नाही. त्यातून जे काही सूक्ष्म कण शरीरात जात असतील त्यामुळे कर्करोग होऊ शकतो का ? २. सध्या टप्परवेअर सारख्या फूड ग्रेड प्लास्टिक डब्यात अन्न साठवले जाते. बरेच जण रोजचा डब्बा त्यात नेतात आणि ऑफिस मध्ये माइक्रोवेव्ह मध्ये गरम करून खातात. ह्याचा आणि कर्करोगाचा काही संबंध आहे का?,काही खात्रीलायक संशोधन झाले आहे का? ३. अपरिहार्य कारणांमुळे बाहेरचे खाणे, विशेषतः पॅकबंद खाणे सतत खाल्ले जाताना दिसते. पाकिटबंद चिप्स,कचोऱ्या, शेव, इतकेच काय सुपरमार्केट मधून गोठवलेले बर्गर, पॅटी, फ्रेंच फ्राईज च्या मोठाल्या पिशव्या नेताना मी बघतो. घरी मुलांना भूक लागल्यावर ह्या फ्राईज तळून दिल्या जातात. हे सगळे टिकवण्यासाठी त्यात काय काय रसायने घालतात हा एक मोठा चिंतेचा विषय आहे. आपल्या घरच्या दह्यात फक्त दही असते, पण बाहेरच्या दह्यात त्याबरोबरीने अनेक रसायने आढळतात.त्यांचा काहीतरी प्रभाव शरीरावर नक्कीच पडत असणार. तसेच ती रसायने उत्सर्जन करण्यासाठी शरीराला कदाचित बरेच प्रयत्न करावे लागत असतील.. एकूणच पाकिटावर त्यात काय काय घातले आहे ते वाचून मगच निर्णय घ्यावा असे वाटू लागले आहे.प्रिझर्वेटिव्हस, रंग, सुवास, चव हे सर्व वाढवण्यासाठी वापरलेली रसायने, मीठ आणि साखरेचा अतिरिक्त वापर, हाय फ्रुक्टोज कॉर्न सिरप ह्यातली शरीराला खरेच गरजेची किती आणि कारण नसताना पोटात ढकलावी लागणारी किती ?
ह
हेमंतकुमार Sun, 12/03/2017 - 16:04 नवीन
अल्युमिनिअम व कर्करोग ' हा तसा घोळदार आणि वादग्रस्त विषय आहे. कर्करोगकारक रसायनांच्या यादीत ''Aluminium" हा शब्द नाही पण "Aluminium production" असा उल्लेख आहे. थोडक्यात, घरगुती वापरातून (non- occupational exposure) जे अल्युमिनिअम पोटात जाईल ते कर्करोगकारक नसेल. पण, अल्युमिनिअम उत्पादन आणि वेल्डिंगमध्ये काम करणार्‍या (occupational exposure) व्यक्तींना कर्करोगाचा धोका संभवतो. अर्थात १००% रोग होतो असे विधान करता येणार नाही.
च
चामुंडराय Sun, 12/03/2017 - 23:23 नवीन
विक्रीसाठी प्रोसेस केलेल्या, बाहेरून हवा बंद डब्यातून, पॅकिंग, पाऊच मधून विकत आणलेल्या प्रत्येक खाद्यपदार्थामध्ये कदाचित प्रिझर्वेटिव्ह्ज असतील, ती सगळी आपल्या पोटात जात असतात. या संदर्भात पाश्चात्य देशातील स्मशानभूमी कंपन्या चालवणाऱ्यांना एक चिंता भेडसावते आहे. पूर्वी पेक्षा हल्ली पुरलेल्या शरीरांचे खूप कमी वेगाने विघटन होते अशी तक्रार आहे. हि प्रिझर्वेटिव्ह्ज ची करामत असू शकेल. आपल्या भारतीयांची पद्धत छान. जन्म घेतेवेळी निसर्गाकडून जे काही एलेमेंट्स (पंचमहाभूते) घेतलेले असतात ते निसर्गाला तात्काळ परत केले जातात. अगदी आजकालच्या इन्स्टंट जमान्याला साजेसे. आणि हल्ली लोकं भरपूर चरबी (फॅट्स या अर्थाने) बाळगून असतात त्यामुळे एकदा पेटवले कि भरभर राख होते. आता पाश्चात्य देशात देखील ग्रँड फिनाली बार्बेक्यू करतात असे ऐकिवात आहे. कमी खर्चिक आणि सुलभ.
ह
हेमंतकुमार Fri, 12/08/2017 - 08:05 नवीन
बऱ्याच जणांनी प्लॅस्टिकच्या वेष्टनात ठेवलेले अन्न वा पाणी घातक आहे का असे विचारले आहे. तूर्त त्याबद्दल थोडे लिहितो . प्लॅस्टिकमधून Bisphenol A हा पदार्थ पोटात जातो. तसा तो फार काळ रक्तात टिकत नाही . पण जर प्रत्येक खाण्यापिण्याबरोबर तो पोटात गेला तर तो टिकू शकेल. त्याच्या दुष्परिणामांवर बरेच संशोधन चालू आहे कर्करोगापेक्षाही आपल्या हॉर्मोन यंत्रणा त्याने बिघडतात असा काहीसा निष्कर्ष आहे. ठाम मत देणे अवघड आहे पण प्लस्टिक आणि अन्न संपर्क जेवढा कमी तेवढे चांगले.
श
शेखरमोघे Sun, 12/10/2017 - 20:08 नवीन
आपल्या खाण्यापिण्याबरोबर अनेक गोष्टी पोटात जातात. पूर्वीच्या काळात रोमन लोक चिनी मातीच्या भान्ड्यामधून खात/पीत आणि त्यावर शिशाची झिलई असे. रोमन लोकामधल्या कमी होत जाणार्‍या जननप्रमाणाचे कारण त्यान्च्या पोटात अवाजवी प्रमाणात जाणारे शिसे असल्याची शन्का आहे. आपल्याकडे देखील ५० -६० वर्षापूर्वीपर्यन्त ताम्ब्यापितळेची भान्डी वेळोवेळी कल्हई करूनच वापरली जात - नाहीतर ताम्ब्यापितळेच्या भान्ड्यातील अन्न खात राहिल्यास अन्नातील आम्लान्चा (जसे ताक, लिम्बू, आम्बट भाज्या) ताम्ब्यापितळेवर परिणाम होऊन तयार झालेले क्षार पोटात जाण्याने उल्ट्या होऊन पोट्दुखीपासून मृत्युपर्यन्त परिणाम शक्य असे. शक्य तेव्हढ्या कमी प्रक्रिया केलेले तसेच शक्य तेव्हढे ताजे अन्न खाणे हा खाण्यापिण्याबरोबर पोटात जाणार्‍या गोष्टी टाळण्याचा मार्ग आहे.
ह
हेमंतकुमार Mon, 12/11/2017 - 04:25 नवीन
शक्य तेव्हढ्या कमी प्रक्रिया केलेले तसेच शक्य तेव्हढे ताजे अन्न खाणे ">>≥> +100
क
कंजूस Sun, 12/03/2017 - 12:07 नवीन
कधी तंबाकु, खानावळीतले तळलेले पदार्थ यांच्या वाटेलाही न जाणाय्रा, केस काळे करणारे डाय न लावणाय्रा गृहिणींना कसलेकसले कर्करोग का होतात हे कोडेच आहे.
प
पगला गजोधर Sun, 12/03/2017 - 12:20 नवीन
कदाचित जनुकीय/आनुवंशिक घटक ???? कोणीही धूम्रपान/मद्यपान करत असेल, तर पुढच्या पिढीत ते आपली मॉडीफाईड जेनेटिकल स्ट्रेन पाठवतात असतात, त्यामुळे अल्कोहोल तंबाखु सेवन ज्यात धुम्र/गुटखा बरोबर मिसरीं मशेरी सुद्धा आलं... कोणी वापरत असेल तर, अनाहूत पणे पुढच्या/येणाऱ्या पिढ्यावर ते परिणाम करत आहेत....
प
पगला गजोधर Sun, 12/03/2017 - 12:30 नवीन
किंवा आजकाल गाई म्हशींना दुधवाढीसाठी हार्मोन्सची इंजेक्शने देण्यात येते... त्या हार्मोन्स चे ट्रेसेस दुधातून मानवी शरीरात येतात, त्यामुळे असेल कदाचित ?? अर्थात कुमारजी डिटेलवार लिहितील, मी अंदाज सांगितला...(*मी वैद्यकीय पेशाशी संबंधित नाही, माझे शिक्षणही त्या संबंधात नाही... )
ह
हेमंतकुमार Sun, 12/03/2017 - 12:43 नवीन
लेखातील हा भाग बघा : आपल्याला कर्करोग का होतो? ढोबळ मानाने त्याची तीन कारणे आहेत: १. विविध किरणोत्सर्ग (रेडीएशन) २. अनेक प्रकारची रसायने, आणि ३. काही विषाणूंचा संसर्ग
त
तिमा Mon, 12/04/2017 - 00:02 नवीन
३. काही विषाणूंचा संसर्ग हे समजले नाही. याबद्दल काही विदा आहे का ? कारण आत्तापर्यंत, कर्करोग फक्त रसायने व इतर कार्सिनोजेनिक पदार्थांमुळे होतो, असं ऐकलं होतं.
ह
हेमंतकुमार Mon, 12/04/2017 - 03:35 नवीन
@ तिमा: आता विषाणूंमुळे कर्करोग होतो याचा शोध प्रस्थापित होऊन पस्तीसेक वर्षे तरी लोटली बघा. सुमारे १५% कर्करोग हे यामुळे होतात. त्यापैकी महत्वाचे असे: 1. A type of Lymphoma 2. Liver Ca (due to Hep B & C viruses) 3. Cervical Ca (females) 4. Adult leukemia हा कर्करोग कसा होतो ते थोडक्यात : 1. विषाणूकडे कर्करोगकारक जनुक असते. 2. ते तो आपल्या शरीरात आल्यावर आपल्या जनुकांमध्ये घुसडतो. 3. मग आपल्या पेशींत विशिष्ट प्रथिने खूप तयार होतात, आणि 4. त्यांच्या प्रभावाखाली पेशींची अनियंत्रित वाढ होते.
व
वामन देशमुख Sat, 02/03/2024 - 00:34 नवीन
अर्थमंत्री निर्मला सीतारमण यांनी त्यांच्या अर्थसंकल्पीय भाषणात, "केंद्र सरकार तरुण मुलींना सर्वाइकल कॅन्सरपासून वाचवण्यासाठी लसीकरणावर भर देईल" अशी घोषणा केली आहे. Union Government to encourage human papillomavirus vaccination to prevent cervical cancer through price capping and other initiatives
ह
हेमंतकुमार Sat, 02/03/2024 - 03:11 नवीन
CERVAVAC-HPV ही लस भारतातील ‘सीरम’ कंपनीने उत्पादित केली असून बाजारात उपलब्ध झालेली आहे. येत्या सहा महिन्यात तिचा सरकारी लसीकरण मोहिमेमध्ये समावेश होणार आहे. ९ ते १४ वर्षे वयोगटातील मुलींसाठी ही लसीकरण मोहीम राबवली जाणार आहे. ती तीन वर्षांत तीन टप्प्यांत राबवण्यात येईल.
अ
अमरेंद्र बाहुबली Mon, 02/05/2024 - 05:36 नवीन
पूनम पांडेचे आभार :)
र
रंगीला रतन Wed, 12/06/2017 - 17:32 नवीन
सहमत... एवधेच नाहि तर ब्रेड किंवा पाव सुद्धा न खाणाऱ्या तसेच पालेभाज्या मुबलक प्रमाणात खाणाऱ्या माझ्या आईला सुद्द्धा हा रोग झाला होता. आणि तिच्या उपचारांसाठी टाटा मेमोरियल हॉस्पिटल मध्ये बघितलेल्या वर्ष दीड वर्षे वयाच्या बालकांना सुद्धा उपचार घेताना बघितल्यावर ह्या गोष्टींवर माझा अजिबात विश्वास नाही.... ज्याला व्हायचंय त्याला होणार बाकीच्यांनी जास्ती काळजी करायची गरज नाही असे माझे तरी मत आहे.
र
रंगीला रतन Wed, 12/06/2017 - 17:37 नवीन
माफ करा हा प्रतिसाद कंजूस यांच्या प्रतिक्रियेला होता.
ह
हेमंतकुमार गुरुवार, 12/07/2017 - 00:44 नवीन
ज्याला व्हायचंय त्याला होणार बाकीच्यांनी जास्ती काळजी करायची गरज नाही असे माझे तरी मत आहे.>>>≥ यालाच शास्त्रीय भाषेत 'जनुकीय अनुकूलता' असे म्हणता येते. पुन्हा एक मुद्दा अधोरेखित करतो : हा आजार multifactorial आहे.
म
मराठी_माणूस गुरुवार, 12/07/2017 - 11:06 नवीन
जनुकीय अनुकूलता व multifactorial : हे थोडे अजुन स्पष्ट कराल का ?
ह
हेमंतकुमार गुरुवार, 12/07/2017 - 15:35 नवीन
multifactorial : लेखात कारणमीमांसा मध्ये जे 4 घटक दिले आहेत, त्यांची एकमेकांशी interaction होऊन पेशींमध्ये घडामोडी होणे. जनुकीय अनुकूलता >>>>> रसायन DNA वर हल्ला करते. DNA कडे स्वतःच्या ढाली असतात. म्हणजे दुरुस्ती यंत्रणा. बरेचसे हल्ले तो परतवून लावेल. पण कधीकधी रसायन जबरदस्त असेल आणि ढाल कमकुवत असेल तर मात्र जनुकीय बिघाड होतो. म्हणजेच बिघाडाला प्रतिकार करण्याची शक्ती पुरेशी किंवा नाही, याला प्रति/ अनुकूलता समजावे
प
पगला गजोधर Sun, 12/03/2017 - 12:26 नवीन
शिवाय ऑस्ट्रेलिया न्यूझीलंड कॅनडा सारखे( देश पृथ्वीच्या ध्रुवाजवळचे), त्यांच्या भौगोलिक स्थानांमुळे (सूर्याच्या अतिनील किरनांमुळे) त्वचेच्या कर्करोग होण्याच्या प्रोबॅबिलीटिबाबतीत पुढे आहे....
ह
हेमंतकुमार Sun, 12/03/2017 - 13:16 नवीन
चर्चेत सहभागी सर्वांचे आभार. काही सूचनांची नोंद घेतली आहे. एकेक रसायन हे स्वतंत्र लेखाचा विषय होईल. सखोल विवेचन करण्यासाठी मला वैद्यकीय च्या मर्यादा ओलांडून रसायन शास्त्राचे वाचन करावे लागेल. त्यासाठी वेळ द्यावा ही विनंती. दमादमाने एकेक मुद्दा घेईन
आ
आनन्दा Sun, 12/03/2017 - 14:58 नवीन
मस्त लिहत आहात. मराठीमध्ये हा विषय इतका छान कोणी हाताळला नव्हता.
ह
हेमंतकुमार Sun, 12/03/2017 - 16:17 नवीन
आनंदा, आभार तुमच्यासारख्या जाणकार वाचकांचे प्रतिसाद खूप मोलाचे आहेत
श
शलभ Mon, 12/04/2017 - 08:54 नवीन
कुमार१..तुमचे लेख खूप माहितीपूर्ण असतात. इतकी महत्वाची माहिती सोप्या रितीने सांगता. सर्वात महत्वाचे म्हणजे सर्व प्रतिक्रियांना वेळेत आणि योग्य प्रतिसाद देता. तुमच्या लेखांवरून तुमचा अभ्यास दिसतोच पण तुम्ही तो अपडेटेड ठेवता ते ही कळते. धन्यवाद.
ह
हेमंतकुमार Mon, 12/04/2017 - 11:35 नवीन
शलभ, धन्यवाद तुमच्या सारख्या वाचकांचे प्रतिसाद हीच माझी लेखनाची ऊर्जा आहे !
ज
जागु Mon, 12/04/2017 - 11:58 नवीन
महत्वपूर्ण उपयुक्त माहिती.
च
चौथा कोनाडा Mon, 12/04/2017 - 12:07 नवीन
सर्वांना उपयुक्त असणारा माहितीपुर्ण लेख ! धन्यवाद, कुमार१जी !
प
पुंबा Mon, 12/04/2017 - 12:39 नवीन
हादेखिल लेख माहितीपूर्ण. पुलेशु.
स
सचिन काळे Mon, 12/04/2017 - 13:30 नवीन
उत्तम लेख आणि माहिती दिलीत. कृपया एका शंकेचे निरसन करावे. घर्षणानेसुद्धा कर्करोग होतो असे ऐकिवात आहे. उदा. बरीच वर्षे टिकली, अंगठी, चेन, बांगडया ई. घातल्यावर घर्षणाने होणारा त्वचेचा कर्करोग, सतत तंबाकू तोंडात ठेवल्याने घर्षणाने होणारा तोंडाचा कर्करोग, युरिन ब्लाडरमध्ये बरीच वर्षे मुतखडा राहिल्याने घर्षणाने होणारा ब्लाडरचा कर्करोग. थोडक्यात शरीराच्या आत किंवा बाहेर कुठल्याही फॉरेन बॉडीमुळे सतत घर्षण झाले असता कर्करोग होण्याची शक्यता असते का?
ह
हेमंतकुमार Mon, 12/04/2017 - 14:34 नवीन
सचिन, आभार व चांगली शंका तुम्ही दिलेल्या उदा. मध्ये त्यात्या भागाचे chronic inflammation होते, जे कर्करोगासाठी पाया तयार करते. तंबाकूच्या बाबतीत रसायनांचा वाटा मोठा आहे
म
मराठी_माणूस Tue, 12/05/2017 - 06:32 नवीन
एकाने सोप्या भाषेत कर्करोग समजावतांना असेच काहीसे सांगीतले होते. शरीरात कूठेही सतत irritation होत असेल तर तिथल्या पेशींची वाढ होते (त्या irritation चा सामना करण्यासाठी), आणि ती जेंव्हा अनियंत्रीत होउ लागते तेंव्हा कर्करोगाची शक्यता वाढते. हे अर्थातच ढोबळमानाने दिलेले स्पष्टीकरण आहे.
ह
हेमंतकुमार Mon, 12/04/2017 - 13:30 नवीन
सर्व नवीन प्रतिसादकांचे आभार !
उ
उपाशी बोका Mon, 12/04/2017 - 15:48 नवीन
हा लेख FUD (fear, uncertainty and doubt) प्रकारचा आहे. लेखाच्या आशयाशी सहमत आहे, पण "एकूण मानवी कर्करोगांपैकी सुमारे ८०% हे रसायनांमुळे होतात हे कटू सत्य आहे." याबद्दल मला खरोखर शंका आहे. याबद्दल कुठे तसा अभ्यास झाला आहे का? याची लिंक लेखक देऊ शकेल का? नॉनस्टिक भांड्यात जेवण करू नका, ऑर्गॅनिक खा असे अनेक विचार पसरले आहेत, पण त्याचा वैज्ञानिक अभ्यास झाला आहे का? हा संबंध १००% खात्रीलायक रित्या सिद्ध झाला आहे का? असे विचारले की उत्तर मिळत नाही. https://www.cancer.org/cancer/cancer-causes/general-info/known-and-probable-human-carcinogens.html यावरूनः Cancer is caused by changes in a cell’s DNA – its genetic “blueprint.” Some of these changes may be inherited from our parents. Others may be caused by outside exposures, which are often referred to as environmental factors. ... Carcinogens do not cause cancer in every case, all the time. Substances labeled as carcinogens may have different levels of cancer-causing potential. Some may cause cancer only after prolonged, high levels of exposure. And for any particular person, the risk of developing cancer depends on many factors, including how they are exposed to a carcinogen, the length and intensity of the exposure, and the person's genetic makeup. धूम्रपान नक्कीच कर्करोग वाढण्यास कारणीभूत होतो, हे मान्य आहे. पण इतर केमिकल्सचे काय? But for safety reasons, it is usually assumed that exposures that cause cancer at larger doses in animals may also cause cancer in people. It isn't always possible to know how the exposure dose might affect risk, but it is reasonable for public health purposes to assume that lowering human exposure will reduce risk. "एकूण मानवी कर्करोगांपैकी सुमारे ८०% हे रसायनांमुळे होतात हे कटू सत्य आहे." हे सरसकट विधान अवैज्ञानिक आहे. अनेक केमिकल्समुळे मानवी जीवन सोईस्कर झाले आहे, हे पण तितकेच सत्य आहे.
ह
हेमंतकुमार Mon, 12/04/2017 - 17:44 नवीन
80% हे विधान Harper's illus Biochemistry या पाठ्यपुस्तकातील आहे. याला आम्ही या विषयाची गीता म्हणतो अमेरिकी पुस्तक, 90 वर्षाहोऊन अधिक काळ वापरात. पान क्रमांक नंतर देतो, 30 th ed 80%मध्ये environmental pollutants included
श
शब्दबम्बाळ Tue, 12/05/2017 - 04:09 नवीन
नेहमीप्रमाणे अतिशय माहितीपूर्ण लेख! रसायनांचे दुष्परिणाम आपल्या समोर आहेत पण कोणी लक्ष देत आहे का नाही असे वाटते! शेतीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या रसायनांमुळे पंजाबमध्ये काय परिस्थिती ओढवली आहे हे काही काळापूर्वी "कँसर ट्रेन" बद्दल वाचून कळाले होते! पंजाब मध्ये हि "कँसर ट्रेन" आहे, एकूण प्रवाशांमधले जवळपास ६०% लोक कँसर पीडित असतात जे त्या ट्रेन मधून उपचारासाठी दवाखान्याकडे जातात. The most remarkable feature of this train is that 60% of its population are cancer patients of all ages who come from all across Punjab. This 12-coach train has gained its name from a sudden increase in cancer cases in Punjab that many blame on pesticide use, growing pollution and hardly any response by authorities. The shocking tale of India's 'Cancer Train' आपण जे पौष्टिक भाज्या म्हणून खातो आहोत त्यातून किती रसायने पोटात जात असतील कोणास ठाऊक...
ह
हेमंतकुमार Tue, 12/05/2017 - 04:51 नवीन
शब्दबंबाळ, आभार @ उपाशी बोका, हा संदर्भ: Harper 30 ed, 2015, p 724 says..... 80% of human Ca are caused by environmental factors, principally CHEMICALS या आंतरराष्ट्रीय पाठ्यपुस्तक पुढे जालावरचे फुकटचे अनेक संदर्भ फिजुल आहेत पुस्तक जरूर बघावे ही वि.
उ
उपाशी बोका गुरुवार, 12/07/2017 - 05:38 नवीन
>>या आंतरराष्ट्रीय पाठ्यपुस्तक पुढे जालावरचे फुकटचे अनेक संदर्भ फिजुल आहेत. धन्यवाद. केवळ वरील वाक्यामुळे उत्सुकता वाढली. माझ्याकडे ते पाठ्यपुस्तक नाही आणि मिळायची शक्यता नाही. 80% of human Ca are caused by environmental factors, principally CHEMICALS हे वाक्य नक्कीच पुस्तकात असेल, याबद्दल दुमत नाही. पण ते कुठल्या आधाराने लिहिले आहे, याचा कृपया संदर्भ द्यावा. (म्हणजे तळटीप, मूळ वैज्ञानिक पेपर वगैरे). ते केवळ पुस्तकात आहे म्हणून खरे/खोटे मानत नाही पण या वाक्याचा बेसिस काय ते जाणून घ्यायला आवडेल. प्रश्न उरला जालावरचे संदर्भ फिजुल आहेत याबद्दल. सर्व संदर्भ खरे नसले तरी तो संदर्भ कुणी दिला आहे, हेदेखील महत्वाचे वाटते. The Report on Carcinogens (RoC) is a scientific and public health document that identifies and discusses agents, substances, mixtures, or exposure circumstances (referred to in the report as “substances”) that may pose a cancer hazard to humans https://ntp.niehs.nih.gov/pubhealth/roc/index-1.html नुसारः The 14th Report on Carcinogens contains information on 248 substances — 62 known to be a human carcinogen and 186 reasonably anticipated to be a human carcinogen — including some classes of related chemicals or substances. Of all cancer deaths worldwide, 70% occur in low- and middle-income countries. कॅन्सर टाळण्यासाठी तंबाखू टाळा ( Single most preventable cause of cancer; causes 80% of lung cancer cases in men and 40% in women worldwide), Hepatitis B virus Exposure टाळा ( Causes 54% of liver cancer worldwide) आणि Occupational Exposure टाळा ही माहिती मिळाली. The good news is that over 35% of cancers are due to modifiable risk factors and can be prevented (Beaglehole et al. 2006, Reuben 2010, Stewart et al. 2016). Given that about 12 percent of cancers worldwide are linked to viruses, and there are no vaccines available for any of these five viruses, prevention is critical for reducing potential cancer risks. पण ८०% कॅन्सर मुख्यतः केमिकल्समुळे होतात असा निष्कर्ष कुठेही सापडला नाही. एखाद्या सायन्टिफिक पेपरचा संदर्भ दिलात (पुस्तकाचा नाही) तर मदत होईल.
ह
हेमंतकुमार गुरुवार, 12/07/2017 - 05:54 नवीन
उबो, सवडीने प्रयत्न करतो जाता जाता, Harper हे पुस्तक M RC Path, US board certification आणि आपल्या एम बी बी एस व एम डी या सर्व अभ्यासक्रमांना पाठय पुस्तक म्हणून आहे. तुमच्या मताबद्दल आदर आहे. तूर्त इथे थांबूयात
उ
उपाशी बोका गुरुवार, 12/07/2017 - 06:10 नवीन
Federal Government Agencies That Regulate Exposures to Carcinogens There are several Federal agencies that are charged with establishing permissible levels of exposure to chemical substances in the general environment, home, and workplace, and in food, water, and pharmaceuticals. These include the Consumer Product Safety Commission (CPSC), Environmental Protection Agency (EPA), the Food and Drug Administration (FDA), the Occupational Safety and Health Administration (OSHA), and the U.S. Department of Agriculture (USDA). In addition, the Agency for Toxic Substances and Disease Registry (ATSDR) has broad jurisdiction over hazardous waste issues. ■ Consumer Product Safety Commission (CPSC) : http://www.cpsc.gov CPSC is an independent Federal regulatory agency responsible for reducing the risk of injuries and deaths associated with consumer products. The consumer hotline is 1-800-638-2772 or the toll-free TTY number is 1-800-638-8270. ■ Environmental Protection Agency (EPA): http://www.epa.gov EPA is a government regulatory agency charged with protecting human health and safeguarding the natural environment. —One-stop source for environmental information where you live: http://ww.epa.gov/enviro —Learn about the environmental resources available in your community: http://www.epa.gov/epahome/comm.htm —EPA National Pesticide Information Center: http://npic.orst.edu . 1-800-858-7378 —EPA Superfund Hotline for hazardous waste: 1-800-775-5037 or 703-413-0223. The toll-free TTY number is 1-800-553-7672. —General information about identifying and cleaning up hazardous waste sites: http://www.epa.gov/superfund/about.htm —A list of hazardous waste sites: http://www.epa.gov/superfund/sites/index/htm —A list of common contaminants in hazardous waste sites and their health effects: http://www.epa.gov/superfund/programs/er/hazsubs/sources/htm —For more information about radon in your home, visit the EPA radon Web site: http://www.epa.gov/iaq/radon or the National Radon Information line: 1-800-SOS-RADON (1-800-767-7236) ■ Food and Drug Administration (FDA) : http://www.fda.gov FDA helps safe and effective products reach the market in a timely way and monitors the products for safety after they are in use. —The National Center for Toxicological Research: http://www.fda.gov/nctr —FDA Information: www.cfsan.fda.gov or 1-888-463-6332 ■ Occupational Safety and Health Administration (OSHA) : http://www.osha.gov OSHA is a Federal regulatory agency under the U.S. Department of Labor whose mission is to prevent work-r elated injuries, illnesses, and deaths. To report accidents, unsafe working conditions, or safety and health violations: 1-800-321-6742. OSHA also has a toll-free TTY number: 1-877-889-5627. Office of Communications: 202-693-1999. Individuals can also contact their local area offices. ■ United States Department of Agriculture (USDA) : http://www.usda.gov/services.html The USDA has several agencies and programs related to agricultural products including food safety inspection, animal and plant inspection service, nutrition programs, and agricultural research programs. ■ Agency for Toxic Substances and Disease Registry (ATSDR) : http://www.atsdr.cdc.gov ATSDR is an agency of the U.S. Department of Health and Human Services (DHHS) and is the principal Federal agency involved with hazardous waste issues and has fact sheets on various chemicals/agents. ATSDR Information Center: 1-888-422-8737 In many cases, more than one agency has the regulatory authority for a specific chemical, depending on its use and potential for human exposure. For example, pesticides are regulated by the EPA, FDA, USDA, and OSHA. Other Federal Agencies Other Federal agencies such as the NIEHS, NCI, and Centers for Disease Control (which includes the National Institute for Occupational Safety and Health and the National Center for Environmental Health) are charged with generating scientific information that helps regulatory agencies make sound regulatory decisions. ■ National Institute of Environmental Health Sciences (NIEHS) : www.niehs.nih.gov NIEHS was established to reduce human illness caused by unhealthy substances in the environment. Today, NIEHS supports extensive biomedical research, prevention, and intervention programs, as well as training, education, and community outreach efforts. —NIEHS Office of Communications for public inquiries: 1-919-541-3345. National Toxicology Program (NTP): http://ntp-server.niehs.nih.gov The NTP is an interagency program that coordinates toxicology research and testing activities within the U.S. Department of Health and Human Services. The NTP evaluates agents of public health concern by developing and applying tools of modern toxicology and molecular biology and publishes the biennial Report on Carcinogens . To contact the NTP Office of Liaison and Scientific Review: 919-541-0530 (phone); 919-541-0295 (fax); liaison@starbase.niehs.nih.gov (e-mail). ■ National Cancer Institute (NCI) : http://www.cancer.gov NCI coordinates the National Cancer Program, which conducts and supports cancer research, training, and health information dissemination throughout the country. —Fact Sheets available on: http://cis.nci.nih.gov/fact —NCI Publications. NCI’s on-line ordering service: https://cissecure.nci.nih.gov/ncipubs —Press Releases are available on NCI’s main Web site at http://newscenter.cancer.gov Press Office: 1-301-496-6641. —NCI’s SEER Program is the most authoritative source of information on cancer incidence and survival in the United States. http://seer.cancer.gov —For geographic patterns of rates of cancer death from 1950–1994 for over 40 cancers: http://www3.cancer.gov/atlasplus —NCI’s toll-free Cancer Information Service for information about cancer and to request publications: 1-800-4-CANCER (1-800-422-6237). The toll-free TTY number is 1-800-332-8615. ■ Centers for Disease Control and Prevention (CDC) : http://www.cdc.gov CDC is an agency of DHHS that promotes health and quality of life by preventing and controlling disease, injury, and disability. Components of the CDC include: —National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH): http://www.cdc.gov/niosh A Federal agency responsible for conducting research and making recommendations for the prevention of work-related disease and injury. 1-800-356-4674 —National Center for Environmental Health (NCEH) Health Line: http://www.cdc.gov/nceh 1-888-232-6789 —National Report on Human Exposure to Environmental Chemicals: www.cdc.gov/nceh/dls/report 1-866-670-6052 —GIS (geographic information systems) and public health Web site: http://www.cdc.gov/nchs/gis.htm —National Center for Health Statistics (NCHS): http://www.cdc.gov/nchs NCHS collects data to monitor the nation’s health. —CDC public inquiries: 1-800-311-3435 —National Program of Cancer Registries: www.cdc.gov/cancer/npcr Funds statewide cancer registries in 45 states, the District of Columbia, and several territories, and serves as a valuable resource for citizens concerned about a possible increased occurrence of cancer in their communities. —The National Breast and Cervical Cancer Early Detection Program: www.cdc.gov/cancer/nbccedp/index.htm Provides free screening exams to poor, uninsured women in all 50 states. —Office of Smoking and Health: www.cdc.gov/tobacco/mission.htm —Division of Cancer Prevention and Control: www.cdc.gov/cancer इतक्या एजन्सी कार्यरत असताना ८०% कॅन्सर मुख्यतः केमिकल्समुळे होतात असा निष्कर्ष केवळ एका पुस्तकावर आधरून काढले, हे बघून आश्चर्य वाटले, इतकेच म्हणणे आहे.
प
प्राची अश्विनी गुरुवार, 12/07/2017 - 13:57 नवीन
उपाशी बोका, तुमची शंका पटली.‌ इतक्या माहितीपूर्ण प्रतिसादाबद्द्ल कौतुक.