आस्तिक-नास्तिक, श्रद्धा-अंधश्रद्धा, इ इ इ मानवी संकल्पनांवर होणारे वादविवाद

श्रीगुरुजी, एका गोष्टीबाबत मार्गदर्शन हवे! कदाचित माझा काही गोंधळ होत आहे... म.टा. मधील बातमीवर यानावालाजीयांनी विश्वास ठेवला आणि लेख लिहिला... त्यांनी जो लेख लिहिला तो : बातमीची सत्यासत्यता पडताळून न पाहता," असे आपले मत आहे. ...पण इथे मत नोंदणी करणाऱ्या किती जणांनी प्रत्यक्षात बातमीची सत्यासत्यता पडताळून पहिली असावी. कितीजण श्री. मंदार यांच्या भेटीला गेले असावे? यात अर्थात माझा आणि तुमच्यासारख्या सर्वांचाच समावेश होऊ शकेल. मग या न्यायाने सर्व चर्चा (पक्षी आणि प्रतिपक्षी) विफल आहे. या तर्काने अगदी नजीकच्या भूतकाळातले किंवा प्राचीन आणि अतिप्राचीन गोष्टीवरची सर्व चर्चा निरर्थक होणार नाही का? उदा: औरंगजेबाने खरेच जिझिया कर लावला होता का? सत्यासत्याची पडताळणी करण्यास आपल्यापैकी कुणीच उपस्थित नव्हते... जर यानावालाजी एखाद्या बातमीवर विश्वास ठेवून लिखाण करतात हे चूक तर प्रतिपक्षी देखील प्रत्यक्षात घटनास्थळी जाऊन सत्यासत्यता न जाणता यानावालाजींचे म्हणणे चूक असे मानतात हे म्हणजे एका चुकीवर दुसरी मोठी चूक आहे असे मला वाटायला लागले आहे.

+ १ समोरच्या विद्यार्थ्यांनी शंका विचारल्यानंतर हे प्राध्यापक महोदय एकाही शंकेला उत्तर न देता नवीन विषयाकडे वळत असतील का शंका विचारणाऱ्या विद्यार्थ्यांची अक्कल काढत असतील?

यनावालांचा धागा खरे तर irrelevant झालाच होता. तिथे राळ उठली ती अजोनी दिलेल्या प्रतिसादानंतर. माझ्यासारखे अनेक जण यनावलांचे धागे ignore करतात. बाकी, तुमची आस्तिकतेबद्दलची मते तुमच्याजवळ असलेली बरी, दुर्दैवाने तुम्हाला दुसऱ्या बाजूचा काही अनुभव नाही त्यामुळे बेनिफिट ऑफ डॉऊट देतोय. मी वर लिहिल्याप्रमाणे मी आस्तिक आहे तो परंपरेमुळे नाही, तर माझ्या काही अनुभवांचे स्पष्टीकरण प्रचलित विज्ञान देऊ शकत नाही म्हणून. आणि विज्ञानावाद्यांना असे स्पष्टीकरण विचारले की ते सरळ दुर्लक्ष करतात म्हणून असे विज्ञानवादी आधुनिक युगातील बुवाच आहेत असे माझे मत आहे. एकच गोष्ट सांगतो, रूढींच्या पलीकडे बऱ्याच गोष्टीमध्ये काहीवेळेस तथ्य असते. दुर्दैवाने आज विज्ञान इतके प्रगत नाही की ते मोजू शकेल, पण म्हणून प्रत्येक गोष्ट सरसकट नाकारणे योग्य नाही. माझ्यामते तर 100 पैकी एका घटनेत जरी तथ्यांश असेल तर त्याचा अभ्यास झालाच पाहिजे. तुम्ही सध्या समतोल विचार करण्याच्या स्थितीत नाही आहात. निरंजन घाटे यांचे संभव असंभव हे पुस्तक वाचून पहा. ते नास्तिक आहेत, पण ते पुस्तक नास्तिक आणि आस्तिक दोघांनी देखील वाचावे असे आहे. बाकी यनावालांच्या तलवारीची धार ते सिलेक्टेड प्रतिसादाना उत्तर द्यायला लागल्यापासून खूपच बोथट झालेय, आम्ही फक्त त्यांना त्यांच्या विचारातील विसंगती दाखवतो, पण आरसा दाखवला की ते डोळे झाकून तलवार फिरवतात

ज्योतिष हे शास्त्र नाही असे सर्वश्रुत आहे.

अर्थ, विधी, समाज, मानस, राज्य ही देखील शास्त्रे नाहीत हे सर्वज्ञात आहे.

तरी समाजात इंजिनियर डॉक्टर वगैरे उच्चविद्याविभूषित लोकांसह ९०% लोक पत्रिका पाहून लग्न करतात.

माणूस न पाहता उत्पन्न, शिक्षण, रुप, संपत्ती, मायबाप मृत आहेत का, वेगळे राहायला मिळेल का, पांढरपेशा नोकरी आहे का, नोकरी सुरक्षित आहे का, शहरात राहता येईल का, आपल्या जातीचा/ची आहे का, आपल्या सोशल क्लासची आहे का, आपल्या भाषेची आहे का, देशाची आहे का, दारू पिता येईल का, सिगारेट ओढता येईल का, घरचे काम करावे लागेल का, नोकरी करता येईल का, पार्ट्या करता येतील का, विदेशात फिरायला मिळेल का, नोकर, कामवाली, ड्रायवर असेल का, लेकरांचं सगळं स्वतःच करायला लागेल का, इ इ निकषांपेक्षा पत्रिका हा निकष निरुपद्रवी वाटतो. ======================== @प्रकाश घाटपांडे - लग्नाच्या वेळी लोकांच्या अनेक विचित्र व्हिम्स असतात (उदा. लोकांना म्हणे दादर ते परेल मधलाच पोरगा पाहिजे असतो.). ज्योतिष एक अशीच व्हिम मानली तर किती टक्के जोड्या (जुळायच्या सुरुवातीच्या पॉइंटपासून चालू करून) फक्त आणि फक्त पत्रिकेमुळे मोडत असावीत? अगोदर पत्रिका बघतात कि अगोदर बाकी निकष?

आत्मा भूत वगैरे मानणारे लोक आहेत.

नुकतीच मरण पावलेली एक पेशी आणि ती जिवंत असताना होती तेव्हा त्यांत कोणता रासायनिक फरक होता? ======================= भौतिक जगात आम्ही सांगतो त्या मूलद्रव्यांशिवाय इतर काहीही नाही म्हणून आत्मा आणि भूत नाकारताना जी रासायनिक प्रक्रिया होऊन मरण आले आहे ती रिवर्स करून वा त्याजागी दुसरा रेणू ठेऊन परत जिवंत करून दाखवणे विज्ञान ज्या दिवशी चालू करेल त्यादिवशी कोणी अन्य काही गोष्ट मानणार नाही.

खरी समस्या आहे की यनावालांच्या तलवारीच्या धारेच्या हजारपट तेज धार जनतेत अंधश्रद्धा पसरवणार्‍यांची आहे.

खरी समस्या आहे की विज्ञानाने स्पष्ट केलेल्या गोष्टींपेक्षा न स्पष्ट केलेल्या गोष्टींची संख्या अमर्याद आहे.

ह्या कोणत्याही गोष्टीबद्दल त्यांना शास्त्रीय चिकित्सा, पियर रिव्ह्यु करायचा नसतो

सर्व गोष्टीबद्दल शास्त्रीय चिकित्सा, पियर रिव्ह्यु निरपवाद करायचा असतो असं कुठेही शिकवलं जात नाही.

इतकं विज्ञान शिकलेली व्यक्ती अवैज्ञानिक आणि भेदकारक परंपरा पाळतात.

अवैज्ञानिक ठीक आहे. पण भेदकारक कशावरून? या बाई सवळ्यात आपल्या लेकराला देखील शिवत नसणार ना?

इतकं विज्ञान शिकलेली व्यक्ती अवैज्ञानिक आणि भेदकारक परंपरा पाळतात.

जिथे विज्ञानाचे नियम नाहीत तिथे कसे वागावे यावर विज्ञानाचे म्हणणे असे आहे कि हे आमचे क्षेत्र नाही. विद्यर्थ विज्ञानात नसतो.

खोलेंना तर चार स्वयंपाक खाऊनदेखील कळलं नाही का हा 'आपल्या पद्धतीचा स्वयंपाक' नाही. इतक्या बेसिक लेवलवरही श्रद्धेची चिकित्सा फेल जाते.

इंद्रियांना प्रचंड मर्यादा आहेत इ इ अध्यात्मात शिकवलं जातं. चुंबकीय क्षेत्रात मी बसलेलो आहे हे मला इतकी वर्षे बसून कळलेले नाही.

यनावालांनी श्रद्धावंतांना मूर्ख-गाढव म्हटल्याने सगळे दुखावतात.

आम्ही त्यांचे विद्यार्थी नाहीत हो. आम्हाला मूर्ख गाढव असण्याचा आणि तसे न म्हणून घेण्याचा घटनात्मक अधिकार आहे. =================== मूर्ख म्हटल्याचं काही वाईट नाही. आम्ही नानापरीने मूर्ख आहोतच. पण त्यांनी अतीच विशेषणं वापरली. अनक्वालिफाईड (मंजे अनिर्बंध) विधाने.

पण हेच चिकित्सक प्रश्न ते आपल्या आजूबाजूला रोज घडणार्‍या घटनांमध्ये विचारतात का?

वर्तन प्रश्ननीय नसेल तर का विचारयचे प्रश्न? श्रद्धेचे फायदे तोटे आणि आधुनिकतेचे फायदे तोटे यांमधे आधुनिकतेने तोटे हाच विषय वादाच्या चर्चेचा केंद्रबिंदू असू शकतो. ========================= उदाहरण देतो. यनावालांना २८ लाख रुपयांचे पडले आहे. एफ आर बी एम प्रमाणे भारताची अर्थसंकल्पीय तूट "जीडीपी"च्या (बजेटच्या नाही) ४% आहे. जीडीपी बजेटच्या ५ पट आहे. म्हणजे बजेटच्या २०%!!! (हे फक्त केंद्र सरकारचं आणि त्यातही या पॅरामीटर्वर सर्वात उत्तम पर्फॉमन्स असलेल्या केंद्र सरकारचे आहे.). या पैश्यांचा लाभ देशाच्या सर्व नागरिकांना, योग्य कारणांसाठी आणि समप्रमाणात होणे आवश्यक आहे. पण प्रत्यक्ष काय होतं? अगदी कायदेशीर पद्धतीने या लूटीचा लाभ फक्त आणि फक्त व्यवस्थेच्या सर्वात जवळ असलेल्या लोकांना थेट होतो, इतरांना होतोय असं खोटं सांगीतलं जातं. (मी हे भ्रष्टाचाराबद्दल नाही बोलत, जे सर्व जनमान्य आहे त्याबद्दल बोलत आहे.). सरकारचं ज्याला प्राधान्य आहे अशी सर्व उत्पादनं आणि सेवा देऊ शकणार्‍या आणि देणार्‍या सर्व एंटीटींना नफ्याची जी संधी मिळते नि त्यातून जे अन्य लोकांच्या पैशाचं मोल कमी होतं यात नैतिक, समतावादी, न्याय्य, करुणा दर्शविणारं इ इ काहीही नाही. फक्त ते कायदेशीर आहे. ही राखी १० लाख कोटी इतकी भरते. इतकीच राशी राज्य सरकारांची भरते. अन्यायाचे प्रमाण पाहता नास्तिकांनी डोळ्यात तेल घालून हा विषय अभ्यासला पाहिजे. मला कधी कोणा अश्रद्ध आणि नास्तिक माणसाने याबद्दल बोललेलं आठवत नाही. यावर मिपावर धागा निघत नाही. व्यवस्थेच्या जवळचे आणि दूरचे लोक यांमधे सरकार अकारण जवळच्यांचा लाभ करून देते. याने दूरच्यांवर थेट आर्थिक अन्याय होतो. ================= महत्त्वाचं काय आहे? आधुनिक व्यवस्थांचे तोटे कि २८ लाख? कशावर फोकस पाहिजे? ज्यांना इतकं कळत नाही त्यांनी इतरांचं डोकं काढू नये.

पिअर रिव्यु

याचा नि विज्ञानाचा अजिबात संबंध नाही. स्यूडोसायन्सला मात्र अत्यंत आवश्यक!!

तसे घडले असते तर यनावाला सारख्या लोकांना काहीही लिहावेच लागले नसते.

त्यांच्यासारखे लिहिणारे अनेक लोक सुयोग्य लिहितात. त्यांना कोणी काही म्हणत नाही. लॉजिक, भाषा, तारतम्य, विनय सगळं असलं लोकं विरोधी मतांवरपण शांत असतात. म्हणून उत्तम लिहिणार्‍या सुज्ञ नास्तिकि लेखांत हे लेखन धरून त्याचा फायदा त्यांना देऊ नकात. ====================== टाईम्स मधे २-३ महिन्यानी बातम्या यायच्या - नॉर्थईस्टर्न बॉय बिटन. आता दिल्लीत ५० लाख नॉर्थैस्टर्न मुले असतील. त्यातल्या एकाचीच मारहाण झाली तर यात असं कसं म्हणता येईल कि स्थानिकांनी शॉर्टलिस्ट करून फक्त ईशान्येचा मुलाला मारले? आणि या दरम्यान इतर अनेक मुलांना बडवत असतात म्हणून असंही म्हणतात येत नाही कि त्यांनाच फक्त मारतात. मग तिथे तो शब्द - नॉर्थैस्टर्न - का? तर त्याची क्रेझ, सनसनाटी, एक घट्ट न्यूनगंड कि आपण रेसिस्ट आहोतच. तसं यनावालांचं आहे - शास्त्रीय अभ्यास सोडाच, काहीतरी फालतू उचलायचं आणि सनसनाटी शब्द वापरायचे. आणि फॅशनेबल पुरोगामी गँगच्या मदतीनं स्वतःला योग्यही घोषित करायचं. ====================== उदा. श्रद्धाळू लोक गुलामगिरीच्या मानसिकतेचे असं ते म्हणतात. एका मंदिरासमोर बाबा बनण्याचं ढोंग करा आणि मला १००० गुलाम आणून द्या बरं.

हेच प्रयत्न मात्र जिथे खरी गरज आहे तिथे होत नाहीत.

यनावालांसारखा (नि माझ्यासारखा) टाईमपास करण्याची अजिबात गरज नाही. आपल्या (भ्रष्ट नाहीत असं मानून आणि अदर्वाइज) अर्थ, राज्य, राष्ट्र, विधी, इ इ व्यवस्थांच्या सुधारणांबद्दल बोला. तीच पोथीनिष्ठा घटनेबद्दल, तीच अक्षरनिष्ठा तिच्या शब्दाशब्दाबद्दल असणं अयोग्य आहे. माणसात एक आंतरिक चांगुलपण आहे (म्हणून आपण एक चांगली पण मर्यादा असलेली घटना बनवू शकलो आहोत.) ते आपल्या वर्तनाचं मूळ प्रेरणास्थान असायला पाहिजे. धार्मिक व्यवस्थेतून आज जे काही समाजाचे नुकसान होत आहे ते दुर्लक्षणिय आहे. सद्भावनेनं आपण एकत्र येऊन एक व्यवस्था बनवलीय आणि आपल्या व्यवस्थाबंधुंवर व्यवस्थात्मक अन्याय होऊ नये हा आपला पहिला फोकस असला पाहिजे.

@ तजो तुमच्या प्रतिसादात मलातरी, दुर्दैवाने, बराचसा गोंधळ म्हणा, विसंवाद म्हणा, दिसत आहे. तेव्हा त्यातील काही गोष्टीबद्दल जरासे काही स्पष्ट करतो... मी तुमच्याइतका शिकलेला नाही. अनुभवीही नाही. खरे तर सदर विषयात निरक्षिरविवेक करायला फार शिक्षण लागत नाही... सर्वसामान्य शिक्षित-अशिक्षित माणूस तो आपल्या सारासारविवेकबुद्धीचा उपयोग करूनच करत असतो. यनावालातल्या लेखातल्या उदाहरणात "पैसे दुप्पट करून देतो" या दाव्याने उच्चशिक्षित उद्योजक फसतो पण तुमच्या आजूबाजूच्या सर्वसामान्य धार्मिक आणि अशिक्षित लोकांतले किती फसतील ?... क्वचितच एखादा. तोही धार्मिक मनःस्थितीमुळे नाही. माझ्या मते खरं तर धार्मिक लोक पक्के व्यापारी असतात... केवळ पाव ते सव्वा किलो पेढ्यांचा नवस बोलून परिक्षेतला पहिला वर्ग, उत्तम नोकरी, प्रमोशन, सुंदर बायको/नवरा, आणि काय काय मागत असतात ! :) जे देवाशीसुद्धा अफाट फायद्याचा व्यवहार करू इच्छितात अश्या मंडळीच्या हातून लाखोंनी पैसे सहजपणे दिले जातील ??? ("देवा तूझा आशिर्वाद हवा, बस. माझे यश मी कष्ट करून ओढून आणिन" असे म्हणणारा आस्तिक मला पहायचा आहे !) या फसवणूकीचे खरे कारण "लोकांचा धर्मभोळेपणा नसून पटकन विनाकष्ट पैसे मिळविण्याची लालच आहे, हे हुशारच नव्हे तर सर्वसामान्य माणसाची सारासाविवेकबुद्धी सांगेल". अशी लालच दाखवून फसवणूक मल्टी-लेव्हल-मार्केटिंग, शेअर मार्केटमध्ये पैसे दुपट करून देतो सांगणारे, चीट फंड वाले, इत्यादी अनेक चलाख बनेल लोक करतात आणि त्याला लोभी लोक बळी पडतात. त्या सगळ्यात आपण "लोभ" याच एका दुष्प्रवृत्तीला जबाबदार धरतो, नाही का ? त्याविरुद्ध, लेखातल्या उदाहरणात... (अ) केवळ त्यात एक "स्वघोषित बाबा" होता, हा मुद्दा वापरून उदाहरणाला सोईस्कर धार्मिक वळण देणे; (आ) तो बाबा एक हवाला ऑपरेटर होता हे सोईस्करपणे विसरणे; (इ) इतरांच्या धमक्यांना न घाबरता पैशांचा व्यवहार करण्याइतका हुशार/खमका असल्याशिवाय कोणी यशस्वी उद्योजक बनू शकत नाही हे विसरणे व अश्या माणसाला कपोलकल्पित धार्मिक कारणे देऊन धमकावले गेले हे तितकेसे पचनी पडणारे कारण नाही, हे विसरणे; (ई) ती दोन माणसे (बाबा व उद्योजक) आपले खरे उद्येश (फसवणूक, हवाला, इ) इत्यादी असफल झाल्याने, सत्य झाकण्यासाठी आणि एकमेकावर दोषारोप करण्यासाठी सत्याचा विपर्यास करू शकतात, हे सोईस्करपणे विसरणे; इ इ इ सारासारविवेकबुद्धी वापरल्याचे लक्षण नाही... जे सर्वसामान्य अशिक्षित माणसानेही केले असते. (* शिक्षव्यवस्थेबद्दलच्या एका दैनिकात प्रसिद्ध केलेल्या पत्रातही यनावालांनी पाश्चिमात्य देशांतिल वस्तूस्थितीशी विपरित "स्वयं-तर्कशास्त्र (प्रायव्हेट लॉजिक)" वापरून केलेले दावे आहेत. हे मी त्यांच्या लेखावरील प्रतिसादांत सप्रमाण विशद केले आहे. त्यामुळे त्याची इथे फक्त नोंद करत आहे.) साध्या मराठीत याला एकतर (अ) असमतोल लेखन व विष्लेशण किंवा (आ) चलाखी (पक्षी : सत्याचा विपर्यास करून आपले म्हणणे दुसर्‍याच्या गळी उतरवण्याचा प्रयास) यापैकी एक म्हणता येईल... कोणता पर्याय स्विकारायचा हे मी तुमच्यावर (आणि यदाकदाचित यनावालांनी हा प्रतिसाद वाचायची तसदी घेतली असेल तर त्यांच्यावर) सोपवित आहे. याविरुद्ध, त्यांच्या मूळ हेतूला पाठींबा असूनही माझी यनावालांबद्दल हीच तक्रार आहे की ते आपले मत मांडायला फार फार चुकीची उदाहरणे निवडतात आणि त्यांना ओढूनताणून आपल्या निष्कर्षांकडे नेण्याचा प्रयत्न करतात. समाजात त्यांच्या उपयोगाची (पक्षी : धार्मिक अंधश्रद्धेची) इतकी ढळढळीत उदाहरणे पडलेली आहेत की त्यांनी "बनवलेली उदाहरणे आणि विष्लेशणे" वापरायची अजिबात गरज नाही ! त्यांचे मत स्पष्ट करायला त्यांना राम-रहिम, आसाराम, इत्यादी अनेक कायद्याने सिद्ध झालेली उदाहरणे कशी दिसत नाहीत याचे सतत आश्चर्य वाटते. ही उदाहरणे घेऊन त्यांनी लेख लिहिले असते तर मिपावरच्या आणि इतरही अनेक आस्तिकांचा त्यांना पाठींबा मिळाला असता असे मला वाटते... कारण माझ्या माहितीतले बहुतेक आस्तिक भोंदूगिरीचा तिरस्कारच करतात. खरी समस्या आहे की यनावालांच्या तलवारीच्या धारेच्या हजारपट तेज धार जनतेत अंधश्रद्धा पसरवणार्‍यांची आहे. त्यांच्याविरुद्ध मात्र इतकं जनमत खवळलेलं कधीच दिसत नाही. ?! :) कोणी धार्मिक/अंधश्रद्ध माणूस अधार्मिक/नास्तिक लोकांबद्दल सतत लेख लिहून त्यांची नालस्ती/विरोध करत आहे, असे उदाहरण नजरेत असल्यास दाखवावे ! धार्मिक/अंधश्रद्ध लोक त्यांच्यावर केलेल्या टीकेला उत्तर देताना जरूर दिसतात... ती नास्तिकांच्या क्रियेला दिलेली प्रतिक्रिया होते ! "प्रतिक्रिया दिली नाही तर त्यात आपला विजय मानणे आणि दिली तर त्याला असहिष्णुता मानणे" हे आजकाल नास्तिक/सुधारक/उदारमतवादी/डावे/इत्यादींचे अढळ लक्षण बनले आहे !! त्यामुळेही, बर्‍याचदा प्रतिक्रिया आवश्यक ठरते. :) त्याविरुद्ध, नास्तिक/सुधारक/उदारमतवादी लोकांना "आमचे मत कित्त्ती बरोबर/ग्रेट" आणि "इतर किती मागासलेले/अविकसित/निर्बुद्ध/आकलनशक्ती नसलेले/इइइ" आहेत हे सांगताना पाहण्यासाठी फार संशोधन करावे लागणार नाही. वानगीदाखल यनावालांचे मिपावरचे लेख पहा. त्यांनीच त्यांच्या एका लेखावरील एका प्रतिसादात, ते लेख का लिहितात याचे कारण दिले आहे, ते सुद्धा पहा. राम-रहिम, आसाराम, इत्यादींवर कायद्याची कारवाई झाली तेव्हा सर्वसामान्य जनतेने न्यायालयाचे म्हणणे स्विकारले होते. राम-रहिमच्या अटकेनंतर झालेली हिंसा ही फसवणूक झालेल्या सर्वसामान्य श्रद्धाळूंनी केलेली नसून राम-रहिमच्या चलाखीच्या फायदा मिळणार्‍या गुंडांनी पैसे घेऊन केली होती असे दिसून आले आहे... म्हणजे ती कृती श्रद्धा-अंधश्रद्धेची नसून गुंडगिरीची होती. त्यानंतर, त्या अटकेमुळे कोणत्या श्रद्धाळूला फारसे दु:ख झाल्याचे दिसून आलेले नाही किंवा तो झालेल्या कारवाईबद्दल सतत कायद्याला दोष देत बसलेला दिसत नाही. त्याविरुद्ध, तथाकथित सुधारक/उदारमतवादी/निधर्मी लोक मात्र त्यांना न पटलेल्या (पक्षी : सोईचे नसलेल्या) अगदी सर्वोच्च न्यायालयाच्या निकालांवर सतत ताशेरे मारताना दिसतात (उदा : जुडिशियल किलिंग, इ). इथेही त्यांचा "मी म्हणतो तेच्च खरे" हा आव दिसतो, नाही का ? ह्या जगात सगळ्यात जास्त मोठी समस्या काही असेल तर ती आहे ऑफेन्ड होणार्‍यांची. यनावालांनी श्रद्धावंतांना मूर्ख-गाढव म्हटल्याने सगळे दुखावतात. त्यांना तर्हे तर्हेचे प्रश्न विचारतात. ही काय समस्या आहे का ?! क्या कहना चाहते हो भाई ? ;) ही तर कोणत्याही बदलाची प्रक्रिया आहे. तुम्ही स्वतः पंखा/फ्रीज/मोबाईल/ इइइ काही नीट चौकशी केल्याशिवाय बदलले आहेत का ? तर मग स्वतःची मूळ विचारधारा बदलण्यापूर्वी तर्‍हेतर्‍हेचे प्रश्न न विचारणे आणि त्यांच्या संयुक्तिक उत्तरांची अपेक्षा न करने केवळ वेडगळपणाचे होईल, नाही का ? खरे तर, असे प्रश्न विचारले तर समाजसुधारकाने आनंद मानायला पाहिजे... कारण याचा अर्थ त्याला संवाद/वादविवाद करण्यायोग्य समजले गेले आहे, फाट्यावर मारण्यायोग्य नव्हे ! "सार्वजनिक मुक्त व्यापिठावर (उदा : मिसळपाव) प्रसिद्ध केलेले आपले लिखाण लोकांनी प्रश्न न विचारता आहे तसे स्विकारावे" असा आग्रह करणे कोणत्या मानसिकतेचे लक्षण होईल ???!!! :) किंबहुना, यनावाला (विशेषतः त्यांच्या विष्लेशणांत इतक्या तार्किक उणिवा दिसत असताना) किंवा इतर कोणावरही डोळे मिटून विश्वास ठेवणे ही एक तद्दन अंधश्रद्धाच होईल, नाही का ? शिवाय... "मी म्हणतो तेच्च बरोबर. मला प्रश्न विचारायची कोणाच्चिच लायकी नाही", हे तत्व इतिहासातल्या बर्‍याच जुलुमी एकाधिकारशहांनी यशस्वीपणे अंमलात आणले होते... ते तत्व आजच्या लोकशाही व्यवस्थेत बरोबर/आचरणयोग्य आहे असे समजायचे काय ? खोले प्रकरणच घ्या. (अशा अनेक करंट प्रकरणांची यादी शोधली तर मिळेल) तिथे सोवळे-ओवळे प्रकरणात किती शास्त्रीय चिकित्सा आणि पियर रिव्यु झालं? इतकं विज्ञान शिकलेली व्यक्ती अवैज्ञानिक आणि भेदकारक परंपरा पाळतात. तिथे मागणी होते का विचारांच्या चिकित्सेची? किती फरक पडतो? खोलेंना तर चार स्वयंपाक खाऊनदेखील कळलं नाही का हा 'आपल्या पद्धतीचा स्वयंपाक' नाही. इतक्या बेसिक लेवलवरही श्रद्धेची चिकित्सा फेल जाते. ही मूळ समस्या जाणून घेण्यात बर्‍याच जणांची चूक झाली आहे, तेव्हा तुम्ही असे काही लिहिले याचे आश्चर्य वाटले नाही ! माझ्या लेखात्च याबाबत उल्लेल्ख आहे. पण अजून जरा जास्त लिहिण्याची गरज आहे असे वाटते. माणून कितीही लहान-मोठा, शिक्षित-अशिक्षित, तज्ज्ञ-अडाणी असला तरी मुळात माणूसच असतो. त्याच्या मेंदूत परखड विचारशक्ती असते त्याबरोबरच भावनाही असते हे विसरून चालणार नाही. या भावना मानवी संकल्पनांवर आधारित असतात आणि तेथे दरवेळी (किंबहुना बर्‍याचदा) परखड विचार काम करतीलच असे नाही... याकरिताच मानवी जीवनात व्यावहारीक आणि भावनिक विचार/व्यवहार असे दोन मोठे भाग असतात. आपल्या प्रेमाच्या माणसासाठी त्या माणसाबद्दलच्या आपुलकीखातर (त्याला बरे वाटेल किंवा वाटले असते याकरिता) आपल्याला आवडत नसलेली एखादी कृती आपण करतो. उदा: स्वतःचा धार्मिक गोष्टींवर विश्वास नसलेल्या माणसाला त्याच्या अत्यंत प्रिय असलेल्या आईने जर "माझ्या मृत्युनंतर एखादे धार्मिक कार्य कर" असे सांगितले, तर तो ते स्वतःच्या आनंदाकरिता नाही पण आईबद्दलच्या प्रेमभावनेखातर करेलच बहुदा, नाही का ? भावना या अश्याच असतात ! असा माणूस शास्त्रज्ञ असला तर शास्त्रिय प्रयोगशाळेत प्रयोग करताना भावना बाजूला ठेवून केवळ आधुनिक शास्त्राधारावर अवलंबून काम करेल. त्याचबरोबर, एखादा निधर्मी माणुसही कसा भावनाशील असू शकेल याचे उदाहरण पाहू या. एक माध्यमांत प्रसिद्ध झालेल्या सुधारकाने, "मी हिंदू मूर्तींवर मूत्रविसर्जन केले आहे." असे सांगितले होते. अश्या माणसाला त्याच्या प्रिय व्यक्तीच्या (उदा: आई, वडिल, इ) फोटोवर मूत्रविसर्जन कर असे म्हटले तर तो ते सहजपणे करेल का ? परखड तर्काने पाहिले तर दगडाची मूर्ती आणि कागदाचा फोटो या दोन्हीही भौतिकदृष्ट्या निर्जीव वस्तू आहेत आणि मूत्रविसर्जनाने त्या वस्तूंना तसा अर्थाअर्थी काहीच फरक पडणार नाही... फरक पडतो ज्याची भावना/संकल्पना त्या वस्तूशी निगडित आहे त्याला... आणि तो फरक मानवात नक्कीच पडतो, नाही का ? वर लेखात म्हटल्याप्रमाणे, संकल्पना ही मानवी मन/विचारशक्तीने निर्माण केलेली गोष्ट आहे, ती मानवी जीवनाचा अविभाज्य गोष्ट झालेली आहे आणि तिच्यामुळेच मानव इतर प्राण्यांपेक्षा वेगळा झाला आहे. म्हणूनच, एखाद्या कुत्र्याला मूत्रविसर्जन करताना तेथे एखादे झाड आहे की एखादी मूर्ती आहे की त्याच्या श्वानमातात्यापित्यांचा फोटो पडलेला आहे, याने काही फरक पडत नाही. समाज अशा वैयक्तिक भावना असलेल्या अनेक माणसांनी बनलेला असतो. त्यातून पुढे सामाजिक मानदंड (हे योग्य/अयोग्य, बरोबर/चूक, आम्ही/आमच्यात असे करतात/करत नाहीत, इइइ) तयार होतात... आणि ते मानदंड बदलत्या कालाबरोबर बदतही जातात. तसेच, ते एकाच कालात सर्व जगभर एकसारखे नसतात (आजच्या घडीला देहदंड कायद्याने निषिद्ध असणारे देश आहेत आणि केवळ देहदंड मानणारेच नव्हे तर भर चौकात मान छाटणारे देशही आहेत... आणि ते सगळे संयुक्त राष्ट्रसंघात मांडीला मांडी लावून बसत आहेत.) सामाजिक सुधार करताना प्रथम समाजातील माणसांच्या वैयक्तिक भावना समजून घेणे आणि मग त्यांचा सामाजिक मानदंडांवरच्या प्रभावाचा अभ्यास करणे, आवश्यक असते. अश्या रितीने प्रश्न नीट समजावून घेतल्यावरच त्याचे उत्तर (कोणता सामाजिक बदल आवश्यक आहे आणि तो कसा केल्यास सुलभपणे होईल) शोधता येते. आता तुम्ही अगोदर विचारलेला प्रश्न की सर्व समाजसुधारकांना हे कसे जमेल. त्यांनी ते जमवायलाच पाहिजे. असे बघा, आपण पहिलीच्या वर्गावर शिकविणार्‍या शिक्षकालाही एक ठारविक पात्रता हवी असा आग्रह धरतो, त्याने विद्यार्थ्यांना अंदाजपंचे, अतार्किक, अशास्त्रिय गोष्टी ठोकून शिकवाव्या असे म्हणत नाही. मग समाजाचे प्रबोधन करताना (ज्यांमुळे अनेक जीवनाचे सद्य आणि भविष्यातले हित/अहित होणार असते) सुधारकाने आपली मते, त्यांची तार्किकता आणि आपली साधनशुचिता यांची परखड खात्री करून घेणे जरूरीचे नाही असे म्हणणे योग्य होईल का ? या समाजात तुम्ही-मी, आपल्या पुढच्या-मागच्या पिढ्या असे सर्वच येतो... यांच्या जीवनाशी कोणीही स्वमतावर आधारीत खेळ करावा असे तुम्हाला वाटते काय ? म्हणूनच, ज्यांना साधनशुचिता पाळून केलेल्या तर्कावर आपले काम करता येत नाही, त्यांनी स्वतःचे मत स्वत:कडे ठेऊन निदान समाजात दांभिक (अतार्किक, साधनशुचितेविना केलेले) दावे करणे समाजाच्या दृष्टीने धोक्याचे आहे... याकरिताच, समाजशिक्षण हे येरागबाळ्याचे काम नोहे. स्वयंघोषित, स्वमग्न समाजसुधारक हे इतर अभ्यासू, साधनशुचिता पाळून प्रामाणिकपणे समाजसुधाराचे काम करणार्‍यांच्या कामावर बोळा फिरवितात. त्यांचे चलाख विरोधक स्वयंघोषित सुधारकांचे उदाहरण देऊन त्यांचे काम अधिकाधिक कठीण करतात. अतीउत्साही स्वयंघोषीत सुधारक, प्रश्नाची उकल न करताच "स्वत:ला" काय योग्य "वाटते (कारण त्याला तार्किक पार्श्वभूमी असली पाहिजेच अशी गरज त्यांना वाटत नाही" (पक्षी : उत्तर) ते ठरवतात. मग ते उत्तर जबरदस्तीने दुसर्‍यांवर लादू पाहतात. कोणी प्रश्न विचारले की त्यांना तो अपमान वाटतो आणि प्रश्नकर्त्याचा अपमान करणे / त्याच्याबद्दल अपशब्द वापरणे / त्याची चेष्टा करणे / त्याचे अवडंबर करून स्वतःला बळी असल्याचा कांगावा करणे / इत्यादी सुरू होते. उच्चशिक्षित असलेले सुधारक आपल्या शिक्षणाने मिळालेल्या ज्ञानाचा या शेवटच्या कार्यपद्धतीसाठी पुरेपूर उपयोग करताना सर्व माध्यमांत सतत दिसते. असो. एकमेकात मिसळलेले अनेक प्रश्न तुमच्या प्रतिसादात असल्याने त्यांची उत्तरेही जराशी तशीच झाली आहेत. तरीही, त्यांचा मूळ गाभा तुमच्या नक्कीच ध्यानात येईल. फक्त, पूर्वग्रह बाजूला ठेवून, मुद्दे केवळ तर्काच्या तराजून तोलावे, इतकेच सांगेन.