वेरूळः भाग १ (जैन लेणी)

औरंगाबादला यायचा मुख्य उद्देशच वेरूळ आणि अजिंठ्याच्या जगप्रसिद्ध लेण्यांना भेट द्यायचा हाच होता. पैकी अजिंठ्यावर लिहून झालेच, वाटेतल्या प्रवरासंगमच्या अद्भूत मंदिराबद्दल लिहिले गेले पण वेरूळवर लिहायला तसे काही सुचतच नसल्यामुळे इतके दिवस लिहायचे राहूनच गेले होते. एकंदरीत आमचा लेखनप्रवास आमच्या भटकंतीच्या अगदी उलटा सुलटा कसाही सुरु आहे. तर मी, किसन, धन्या आणि दिनेश पुण्यावरून निघालो. औरंगाबादच्या नगरफाट्यावर बिरुटे सर आमची वाट बघत थांबलेले होतेच. आता त्यांच्यासवेच आमचा प्रवास सुरु झाला. वाटेत खुल्ताबादला औरंगजेबाची कबर पाहायला थांबलो. मूळच्या शिवमंदिराची तोडफोड करून यावर ही कबर उभारली गेली असावी असे एकंदर त्या वास्तूच्या रचनेवरून दिसते. यादवाचे राजचिन्ह सहस्त्रदलकमल, व्यालमुखी कोरीव स्तंभाचे अवशेष त्या वास्तूच्या बांधकामात दिसतात. खुल्ताबादलाच प्रसिद्ध भद्रा मारूती देवस्थान आहे. मंदिरात उताणी झोपलेली मारूतीची भव्य मूर्ती आहे. भाविकांचा बराच राबता तिथे दिसला. तर तिथे जास्त वेळ न घालवता आम्ही थोड्याच वेळात वेरूळ गावी पोहोचलो. वेरूळ लेणीच्या अगदी जवळच असलेले वृंदावन हॉटेल मुक्कामासाठी निवडले. बॅगा वगैरे खोलीवर ठेऊन लगेचच भरदुपारी वेरूळ लेणी पाहण्यास निघालो. वेरूळ लेण्यांचा विस्तार प्रचंड आहे. एकूण ३४ लेण्यांपैकी १ ते १२ ही बौद्ध लेणी आहेत (हीनयान आणि महायान) १३ ते २९ ही ब्राह्मणी शैलीची लेणी (शैव-वैष्णव) आणि ३० ते ३४ अशी एकूण ५ ही जैन लेणी आहेत. वेरूळलेणी प्रवेशद्वारातून थेट कैलास एकाश्म मंदिराच्या प्रांगणातच आपला प्रवेश होतो. साहजिकच बर्‍याच जणांकडून फक्त कैलास लेणेच पाहिले जाते आणि इतर लेणी राहूनच जातात. त्यामुळेच आम्ही सुरुवातीला जैन लेण्यांपासून वेरूळ लेणी पाहायचे ठरवले. जैन लेणी ही थोडी लांबवर असल्याने गाडी घेऊन जाणेच सोयीस्कर ठरते. थोड्याच अवधीत जैन लेण्यांच्या प्रांगणात पोहोचलो. वेरूळची जैन लेणी सर्वात शेवटी खोदली गेली. साधारण इ.स. नवव्या-दहाव्या शतकात. राष्ट्रकूट राजा अमोघवर्ष याच्या कारकिर्दीत हे लेणी निर्माण केली गेली. अमोघवर्षाची राणी बहुधा जैन घराण्यातील असावी. महाराष्ट्रात जैन लेणी अगदी कमी आढळतात याचे कारण म्हणजे जैनांच्या उपासना पद्धतीत संघप्रार्थनेची योजना नाही. जैनांच्या स्थापत्यशैलीचे असे खास वैशिष्ट्यपण नाही. जैन लेणी बरीचशी बौद्ध आणि ब्राह्मणी लेण्यांप्रमाणेच दिसतात. जैन लेण्यांत सर्वसाधारणपणे महावीर, पार्श्वनाथ, गोमटेश्वर आणि यक्ष यांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आढळतात वेरूळची सर्वच जैन लेणी ही एकमेकांना लागूनच आहेत नव्हे तर वेगवेगळी नसून एकच आहेत. बाहेरून जरी प्रत्येकात शिरायचे मार्ग भिन्न दिसत असले तरी प्रत्यक्षात ही सर्वच लेणी आतून जोडलेली आहेत. त्यामुळे ३५ क्रमांकाच्या लेण्यात जाऊन आणि ३० व्या क्रमांकाच्या लेणीतून बाहेर येऊ शकतो. वेरूळाच्या जैन लेणीचे वैशिष्ट्य म्हणजे इथल्या भिंतींवर, छतावर महावीरांच्या आयुष्यावर आधारीत रंगीत चित्रे काढलेली आहेत. किंचित अजिंठ्याच्या शैलीतलीच ही चित्रे आहेत. या लेणीनंतर ही उत्तरकालीन अजिंठा चित्रशैली नामशेष झाली. लेणी क्र. ३४. हे लेणे तसे लहानसेच असून एका बाजूला पार्श्वनाथ व दुसर्‍या बाजूला गोमटेश्वर अशा प्रतिमा आहेत. सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृहात महावीरांची प्रतिमा आहे. हत्तीवर बसलेला मातंग यक्ष आणि सिद्धायिका देवीबरोबरच इथे जैन अनुयायी , आकाशगामी गंधर्व आणि साधेसेच पण नक्षीदार स्तंभ येथे कोरलेले आहेत. छतावर कमळफुलांची नक्षी आहे. १. लेणी क्र. ३४ चा दर्शनी भाग २. गर्भगृहातील महावीरांची मूर्ती इथूनच आतल्या भागातील एका दरवाजाने आपला प्रवेश क्र. ३३ च्या लेणीत होतो ती म्हणजे जगन्नाथसभा. लेणी क्र. ३३: जगन्नाथसभा हे भव्य लेणे दुमजली असून आतमध्ये नक्षीदार स्तंभांवर तोलले गेले आहे. दर्शनी बाजूस अर्धभिंत आहे. दोन्ही मजल्यांवर नक्षीदार खांब असून त्यांवर अतिशय सुबक असे नक्षीकाम केलेले आहे. ओवरीतच हत्तीवर बसलेल्या मातंग यक्षाची प्रतिमा कोरलेली असून दुसर्‍या बाजूला सिद्धायिकेची प्रतिमा कोरलेली आहे. या दुमजली लेण्याची खालची आणि वरची बाजू जवळपास सारखीच असून सर्व लेण्यांत तीर्थंकर, यक्ष, यक्षिणी यांच्या एकसारख्याच प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. ओसरी, सभांडप आणि गर्भगृहात महावीरांची मूर्ती अशी या लेणीची रचना. इथल्या भिंतीवर मूर्तींच्या जोडीने चित्रे सुद्धा रंगवलेली आढळतात. त्यात महावीरांच्या जीवनातील काही प्रसंग चित्रबद्ध केलेले आहेत. इथल्या छतांवरही देखणी चित्रे रंगवलेली असून अजिंठ्यातील चित्रांशी यांचे बरेच साध्यर्म्य दिसून येते. मात्र यात कथांपेक्षा नक्षीकाम, वादक, नर्तक, प्राणी अशीच चित्रे काढलेली आढळून येतात. ३. जगन्नाथसभेचा सभामंडप ४. नक्षीदार स्तंभ ५. पद्मासनस्थ महावीर आणि डावीकडे गोमटेश्वर ६. भिंतींवर कोरलेल्या महावीर मूर्ती व चवरी ढाळणारे गंधर्व ( मूर्तीच्या मस्तकावरील तिहेरी छत्राची संकल्पना बौद्ध कलेतून आली हे उघड आहे) ७. महावीर, गजारूढ मातंग यक्ष आणि गोमटेश्वर ८. सिद्धायिका आणि गोमटेश्वर ९. पार्श्वनाथ १०. गर्भगृहातील महावीर ११. जगनाथसभेतील भित्तीचित्रे १२. स्तंभ आणि छतांवरील नक्षी १३. कुठलासा एक प्रसंग १४. एका ठिकाणी बैलाचे चित्र रंगवलेले आहे. १५. नृत्याच्या प्रसंगाचे एक अप्रतिम चित्र १६. नर्तकांचेच अजून एक चित्र जगन्नाथसभेतूनच लेणीतील एका द्वारातूनच आपला प्रवेश एका अतिशय सुरेख लेणीमध्ये होतो ती म्हणजे इंद्रसभा. लेणी क्र. ३२: इंद्रसभा वास्तविक जैन धर्मामध्ये इंद्र आदी देवतांचे बरेच उल्लेख आहेत पण ह्या लेण्यामध्ये इंद्राचा तसा काहीही संबंध नाही. येथील गर्भगृहाच्या दाराच्या डावीकडे हत्तीवर बसलेल्या मातंग यक्षाची सुंदर मूर्ती कोरलेली आहे तर दुसर्‍या बाजूला सिद्धायिकेची सुदर मूर्ती आहे. ह्या दोन मूर्तींकडे पाहूनच ह्यांना इंद्र आणि इंद्राणीच्या मूर्ती समजले गेले आणि लेण्याचे नामकरण इंद्रसभा असे झाले. इंद्राशी काहीही संबंध नसला तरीही ह्या लेणीचे काम अगदी इंद्राच्या राज्यसभेला साजेसे असे कमालीचे देखणे आणि सुबक झालेले आहे. इंद्रसभा हे लेणेसुद्धा जगन्नाथसभेसारखेच दुमजली असून त्याची रचना पण त्यासारखीच आहे. मात्र इंद्रसभेतल्या मूर्तीचे कोरीव काम अतिशय सुबक आहे तर इथल्या स्तंभांवरचे नक्षीकाम कमालीचे नाजूक आहे. इंद्रसभेतील इतर मूर्तीमध्ये पार्श्वनाथ, गोमटेश्वर, महावीर इत्यादी तीर्थकरांच्या सुंदर मूर्ती कोरलेल्या असून स्तंभांवर अतिशय देखणे नकसकाम केले आहे. १७. इंद्रसभेचा अंतर्भाग १८. स्तंभांवरील सुरेख नक्षीकाम १९. भिंतीवर कोरलेली मातंग यक्ष प्रतिमा २०. सभामंडपातील कोरीव स्तंभ २१. गोमटेश्वर २२. पार्श्वनाथ इंद्रसभेचे प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे इथल्या ओसरीतील मातंग यक्ष आणि सिद्धायिकेच्या प्रतिमा. हत्तीवर मातंग यक्ष एक पाय खाली सोडून बसलेला आहे. मस्तकी मुकूट, गळ्यांत हार, बाजूबंद, कमरपट्टा त्याने परिधान केलेला आहे तर जानव्यासदृश एक हार त्यांच्या खांद्यावरून पोटाच्या बाजूने गेलेला दिसतो आहे. त्याचे वाहन असलेल्या हत्तीच्या मस्तकीही मोत्यांचे दागिने दिसत आहेत तर बाजूलाच दोन सेवक आज्ञापालनासाठी उभे आहेत. यक्षाच्या डोक्यावर वटवृक्षाच्या पर्णसंभाराने छाया धरली असून पानांच्या शिराही अगदी स्पष्टपणे कोरलेल्या आहेत तर त्या वॄक्षाच्या डेर्‍यावर मयुरादी पक्षी विहरतांना दाखवले आहेत. अशा ह्या सुंदर मूर्तीला इंद्र समजले जाणे यात काहीच नवल नाही ही अतिसुंदर मूर्ती कोरतांनाही यक्षांची स्थूल तनु, सुटलेले पोट, मोठे डोळे आणि ठेंगणेपणा आदी मूळ वैशिष्ट्ये येथेही कायम ठेवलेली आहेत. २३. मातंग यक्ष प्रतिमा ओसरीत एका बाजूला सिद्धायिकेची तितकीच देखणी मूर्ती कोरलेली आहे. सिद्धायिका ही सिंहावर आरूढ असून एक हात तिने आशीर्वादपर मुद्रेत उंचावला असून दुसर्‍या हाताने तीचे लहान मूल ती सांभाळत्ये आहे. हिच्याही अंगाखांद्यावर अनेक अलंकार असून बाजूला सेवक हीची आज्ञा झेलण्यासाठी सज्ज आहेत. हिच्या मस्तकी आम्रवृक्षाच्या पर्णसंभार दाखवलेला असून वृक्षाला फळेही लागलेली आहेत. जणू मातृरूपी शक्तीचे हे एक प्रतिकच आहे. वृक्षात मधूनच फळ खायला आलेले एक मर्कट कोरलेले असून वरच्या बाजूला मोर कोरलेले आहेत. सिद्धायिका ही सुद्धा देवी नसून यक्षिणीच मानली जाते. २४. सिद्धायिका शिल्पप्रतिमा ह्या लेणीतसुद्धा काही चित्रे कोरलेली आहेत. इथली चित्रे बरीचशी खराब झाल्यामुळे तशी अस्पष्टशी आहेत. २५. प्रवचन ऐकतांना स्त्रीयांची चित्रे २६. प्रवचन ऐकतांना हात जोडलेले पुरुष २७. छतावर रंगवलेल्या विविध प्रतिमा २८. अंगावरील दागिने कमालीचे देखणे रंगवलेले आहेत. इथल्या सज्जावरून लेणी क्र. ३१ अर्थात मिनी कैलासचे अतिशय सुरेख दर्शन होते. किंबहुना इंद्रसभेचा जो बाह्यभाग आहे तोच छोटा कैलासचा अंर्तभाग आहे. २९. इंद्रसभेचा बाह्यभाग ३०. सुबक कोरीवकाम जगन्नाथसभेच्या वरच्या मजल्यावरून इंद्रसभेच्या वरच्या मजल्यावर आपला प्रवेश होतो व दुसर्‍या बाजूने एका जिन्याने आपण इंद्रसभेच्या तळमजल्यावर येतो. तळमजल्यावरही मातंग यक्ष, सिद्धायिका, गोमटेश्वर, पार्श्वनाथ, महावीर आदी मूर्ती कोरलेल्या आहेत. ३१. मातंग यक्ष, सिद्धायिका आणि गर्भगृहातील महावीर ३२. गोमटेश्वराची गंधर्वांसहित देखणी प्रतिमा इथल्याच एका भिंतीवर देवनागरीत एक शिलालेख कोरलेला आहे. माझ्यामते हा शिलालेख यादवकाळातील असावा. राष्ट्रकूटांच्या अस्तानंतर येथे यादवांचे साम्राज्य आले व तेव्हाही ह्या जैन लेणीत मूर्ती कोरणे सुरुच होते. श्रीसोहिल ब्रह्म चारिणा शान्ति भट्टा रक प्रतिमेय श्री सोहिल ब्रह्मचारिणा शांति भट्टारक प्रतिमेयम - म्हणजे सोहिल नामक ब्रह्मचार्‍याने शांतिनाथ तीर्थकरांची ही मूर्ती कोरली आहे ३३. शिलालेख इंद्रसभेच्या खालच्या मजल्यातूनच आपला प्रवेश छोटा कैलास लेण्यात होतो. लेणी क्र. ३०,३१ छोटे कैलास क्र. ३०,३१ च्या लेणीलाच मिनी कैलास अथवा छोटा कैलास असेही म्हटले जाते. कैलास लेणीप्रमाणेच याची रचना आहे. एकाच कातळात कोरलेले लहानसे मंदिर आणि त्याच्या आजूबाजूला नक्षीदार उपमंडप अशी याची रचना. हे लेणेसुद्धा आधी कळस मग पाया अशा पद्धतीने खोदले गेले आहे. ह्या लेणीतील मंदिरात सभामंडप, गर्भगृह आणि वर दक्षिणी पद्धतीची शिखररचना आहे. गाभार्‍यात महावीरांची मूर्ती आहे. हे मंदिर कमालीचे सुंदर आणि नक्षीदार आहे. ३४. इंद्रसभेतून दिसणारे छोटा कैलास ३५. छोटा कैलासचे संपूर्ण दर्शन इथेही बौद्ध लेण्यांप्रमाणेच पिंपळाकार कमानी दिसतात. पण बौद्ध लेण्यांच्या कलेकडून जैन लेण्यांच्या कलेकडे स्थित्यंतर होताना काळाच्या प्रवाहात मूळचे कमानदार निमुळते आकार डेरेदार झालेले दिसतात तर स्तंभांवरील नक्षीकाम देखणे झालेले दिसते तसेच विश्रांतीकक्ष दिसून येत नाहीत. ३६. लेणी क्र. ३१ वरून दिसून येत असलेली तीमजली रचना ३७. कमानींची बदललेली रचना आणि तीर्थकरांचे प्रसंग ३८. गोमटेश्वर, मातंग यक्ष, सिद्धायिका आणि महावीरांच्या मूर्ती कोरलेला शिल्पपट ३९. गज आणि व्याल प्रतिमा लेणीतच उजव्या बाजूला एक कैलाश लेणीप्रमाणेच एक भव स्तंभ असून त्यावर चतुर्मुखी ब्रह्मयक्षाची प्रतिमा कोरलेली आहे तर डाव्या बाजूला एकाच पाषाणात घडवलेली हत्तीची सुस्थितीतील मूर्ती आहे. मंदिराच्या सभोवतालच्या भिंती ह्या इंद्रसभेच्या बाहेरच्या बाजूस असणार्‍या अशा आहेत. भिंतींवर महावीर, पार्श्वनाथ यांच्या जीवनातले अनेक प्रसंग कोरलेले आहेत. पार्श्वनाथ हे तेवीसावे तीर्थंकर. यांची तपस्या भंग करण्यासाठी कमठ या राक्षसाने हरतर्‍हेचे प्रयत्न केले. त्यावेळी धरणेंद्र यक्ष आणि त्याची पद्मावती यांनी पार्श्वनाथांचे संरक्षण केले. धरणेंद्राने आपला सप्तफणा पार्श्वनाथांच्या मस्तकी धारण केला आहे आणि आपल्या शरीराच्या वेटोळ्यांनी त्यांच्या शरीराचे कमठापासून संरक्षण केले आहे. बुद्ध, बुद्धशत्रू मार आणि बुद्धाचे नागराज अनुयायी नंद आणि अनुपनंद यांच्यासारखीच ही कथा. ४०. पार्श्वनाथ आणि कमठाची कथा ४१. महावीर मंदिराच्या बाहेर असलेला स्तंभ (ओबेलिस्क) आणि त्यावरील चतुर्मुखी ब्रह्मयक्ष ४२. मंदिर कळस आणि स्तंभ ४३. सुस्थितीत असलेली गजप्रतिमा ४४. या पुढे एक साधेसे लेणे असून आतमध्ये स्तंभ आणि महावीराच्या प्रतिमेशिवाय काहीही नाही. ४५. ह्या संपूर्ण लेणीसमूहाचा बाह्यभाग ४६. डावीकडची जगन्नाथसभा, मधली कातळाआड दडलेली इंद्रसभा आणि उजवीकडे छोटा कैलास अजूनही कित्येक प्रसंग ह्या लेणीच्या भिंतींवर कोरलेले आहेत पण त्यामागच्या कथा मला ज्ञात नाहीत पण इथले मूर्तीकाम अतिशय सुरेख आहे. ह्या लेणीचा अंर्तभाग हाच इंद्रसभेचा बाह्यभाग आहे. किंबहुना ही पाचही लेणी इतकी अभिन्न आहेत की यांचे वर्णन लिहितांना यांचा वेगळा विचार करून लिहिणे अशक्यच होते पण लेणीची रचना समजण्याच्या दृष्टीने मी इथे प्रत्येक लेणीचे थोडक्यात वर्णन करायचा अल्पसा प्रयत्न केला आहे. वास्तविक हे लेणीसंकुल म्हणजे वेगवेगळ्या लेणी नसून एकाच लेणीचे हे वेगवेगळे विभाग आहेत असेच समजावे. इथल्या भिंतीवर कोरलेल्या बरेचश्या जैन शिल्पपटांच्या कथा मला फारश्या माहित नसल्याने ह्या लेणीच्या वर्णनावर साहजिकच बर्‍याच मर्यादा आलेल्या आहेत. आता पुढच्या भागात वेरूळच्या ब्राह्मणी लेणींबद्दल (शैव-वैष्णव)- रामेश्वर, नीळकंठेश्वर, जानवसा, सीतेची नहाणी अशा अप्रतिम लेणींबद्दलची माहिती आपण करून घेऊ. क्रमशः