प्राचीन भारतः बेडसे लेणी

बेडसे, कार्ले, भाजे लेण्या बघायला कधीपासून जायचे होतेच पण मुहूर्त फारच उशिराचा लागला. रविवारी दुपारी १२ च्या पुढे मी व मित्र निघालो ते त्याच्या थंडरबर्ड वरून. अर्थातच गाडीचा ताबा मीच घेतला व भरर्राटकन निघालो. कामशेतवरून वरून डावी मारली ते पवनानगरच्या दिशेला. थोड्याच वेळात घाट घाट ओलांडून द्रुतगती महामार्गाच्या खालून पलीकडे गेलो थोड्याच वेळात उजवीकडे बेडसे लेणी दिसली. बेडसे गावच्या फाट्याला गाडी वळवली व काही वेळातच गावात शिरलो. गाडी बेडसाई देवीच्या मंदिरापाशी लावली. गावापासूनच बेडश्याची चढण सुरु होते. उत्तम पायर्‍या बांधून काढल्या आहेत. दुपारचे दीड वाजले असल्याने उन अगदी रणरणत होते शिवाय मार्गावर कुठेही सावली नाही त्यामुळे चढण फारशी नसूनही दमायला होत होते. खालून बेडसे लेणीचे २ अजस्त्र खांब खुणावत होते. प्रथमदर्शनी तरी लेणी लहानच वाटत होती. अर्ध्या तासातच लेणीपाशी पोहोचलो तोपर्यंत जीव अर्धा होउन गेला होता. खालून जे अजस्त्र खांब दिसत होते ते चैत्यगृहाचे होते. डावीकडे २/३ टाकी, छोट्या गुहा व एक लहानसा स्तूपही आहे. टाकीवरच पाली भाषेतील एक शिलालेखही लिहिलेला आहे. चैत्यगृहाचा प्रवेशमार्ग डोंगर मधोमध फोडून त्याच्या दोन दरडींमधून केलेला आहे. त्या खिंडीतून आत जाताच चैत्यगृहाचे विशाल स्वरूप एकदम समोर येते. दोन अजस्त्र खांब, षटकोनी बांधणीचे, कुंभाकार तळखडा, घंटेच्या आकाराचा शीर्षभाग, त्यावर आमलक असलेला चौरंग व त्यावर घोडे व बैलांवर बसलेल्या स्त्रीपुरुषांच्या जोड्या. सारेच कसे नजाकतीने कोरलेले. बाजूच्या दोन्ही भिंतीनाही असेच अर्धे खांब कोरलेले जणू ते भिंतीत रूतले आहेत. त्यावरही असेच कोरीव काम. दोन खांबाच्या बरोबर मध्ये चैत्यगृहाचे पिंपळपानाकृती कमान असलेले प्रवेशद्वार. त्यावर नक्षीदार जाळी कोरलेली. बाजूच्या दोन्ही भिंतींवर अनेक मजली प्रासादांचे देखावे. त्यामध्येच गवाक्ष, एकावर एक चढत जाणारे अतिशय सुंदर कोरीवकामाने सजलेले. खालचे बाजूला विश्रांतीसाठी विहार खोदलेले. पिंपळाकृती कमानीतून आत एका ओळीत दिसणारे खांब, समोर मधोमध चैत्य. खांब किंचित चैत्याच्या दिशेने झुकलेले. वेदी, मेढी, हर्मिका अजूनही ठशठशीत. विशेष म्हणजे हर्मिकेवरचे लाकडी छत्र सुमारे २००० वर्षांपूर्वीचे अजूनही शाबूत. कमलपुष्पांसारखी देखणी रचना असलेले. प्राचीन स्थापत्यकलेचा अजूनही शाबूत असलेला एक चमत्कारच. आतल्या खांबांवरही काही ठिकाणी चक्र , कमळ कोरलेले आढळले. बेडसे लेणीला फारसे कोणी येत नसल्याने येथे निरव शांतता असते. अस्वच्छतेचा कुठे मागमूसही नाही. चैत्यगृहाच्या बाहेर आलो. शेजारच्या दोन दरडींवर वर जाण्यासाठी पावठ्या खोदलेल्या आहेत. त्या चढून वर गेलो. तर लेण्याचे एकदम वेगळ्याच कोनातून अतिशय सुरेख दर्शन झाले. आता आम्ही त्या दोन खांबाच्या शिरोभागाच्या अगदी जवळ होतो. खालून न दिसलेले कोरीव काम आता अगदी पुढ्यातच दिसत होते. चैत्यगृहाची कमानही अगदी समोरच आली होती. जवळून हा सर्वच देखावा अतिशय भव्य वाटत होता. पूर्वजांच्या कौशल्याने मन अगदी विस्मित झाले होते. दरडी उतरून खाली आलो. आता उजवीकडे मोर्चा वळवला. बाजूला एक मोठा विहार खोदला आहे. कोरीव काम फारसे नाही पण १/२ शिलालेख आणि विश्रांतीसाठी कक्ष खोदलेले आहेत. बाजूलाच काही लहानसे विहारही आहेत. बेडसे लेणी बघून झाली होती. ३ वाजून गेले होते. त्यामुळे तिथून काढता पाय घेतला. १० मिनिटातच खाली उतरलो. आता जायचे होते ती कार्ल्याची जगप्रसिद्ध लेणी पाहायला. त्याविषयी पुढच्या भागात. बेडसे लेणीचे प्रथमदर्शन छोटासा स्तूप व काही खोदीव अवशेष भव्य खांब प्रासाद व गवाक्षांची जाळीदार रचना. चैत्यगृह हर्मिका व तिच्यावरील लाकडी कमलपुष्पाकृती छत्र दरडी चढून गेल्यावर पुढ्यात उभे ठाकलेले खांब चैत्यगृहाच्या उजवीकडील मोठा विहार बाय बाय