उस्ताद झाकिर हुसेन - भावपूर्ण श्रद्धांजली

उस्ताद झाकिर हुसेन यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली वाहताना त्यांच्याविषयी नेमके काय लिहावे याचा विचार करत होतो. युट्युबवरच्या काही चित्रफितींचा क्रमबद्ध वापर करत उस्तादजींच्या अष्टपैलू तबलावादनाचा आढावा घ्यावा असे वाटले. त्या दिशेने केलेला हा प्रयत्न. एकल तबला वादनः उस्ताद झाकिर हुसेन यांचे एकल तबलावादन ऐकताना वादनाची सुरूवात ज्या पेशकार या प्रकाराने होते, त्यात दिसणारी त्यांची कल्पकत बेजोड होती. या बाबतीत ते एकमेव अद्वितीय होते. https://youtu.be/M3FJCIEpKUE?si=weNw78hMRfLSFZSd नृत्याची साथः पंडित बिरजू महाराज यांची साथ करत असताना उपज अंगाने साद प्रतिसाद देण्यासाठी लागणारी लय आणि तालावरची हुकूमत उस्ताद झाकिर हुसेन यांच्या वादनात प्रकर्षाने दिसून येते. https://youtube.com/shorts/LsD87EiS8uo?si=UxuoqMd38Tr4Sg9n शास्त्रीय वाद्यसंगीतः पंडित शिवकुमार शर्मा यांनी संतूरवर सादर केलेल्या चंद्रकंसला उस्तादजींनी केलेली बहारदार साथ. मैफिलीत खंड पडून न देता, रसभंग न होऊ देता तबला स्वरात मिळवण्याचे वेगळेच कसब उस्तादजींनी साध्य केलेले होते. https://youtu.be/KWiVXvr7Gwk?si=HZG_7Ydt4ddQhocp उस्ताद शाहिद परवेज यांच्यासोबत उस्ताद झाकिर हुसेन यांनी उपज अंगाने केलेले वादन बेजोड आहे. रागाचे सादरीकरण खंडित करून मुख्य कलाकार आणि तबलावादक यांनी आपापल्या वाद्यावर काढलेले चित्रविचित्र आवाज म्हणजे सवाल जबाब हे आपल्या (दुर्दैवाने) सवयीचे झालेले आहे. या वादनात एक प्रकारचे सवाल जबाब आहेत, पण त्यांची गुणवत्ता वेगळ्याच पातळीवरची आहे. https://youtu.be/xaTZNY-5CnI?si=svYTy2f_MwcvwZC0 शास्त्रीय/ उपशास्त्रीय गायनाची साथः गायनाची साथ करताना तबलावादकाला आपली तयारी दाखवण्यासाठी फारसा वाव मिळत नाही. आग्रा, पतियाळा घराण्याचे काही गायक तबला वादकांना बरेचसे मोकळे रान देत असले, तरी बहुतांशी गायक वेगवेगळ्या कारणाने 'संयत' तबला साथ पसंत करतात. या कारणांचा प्रस्तुत लेखात उहापोह करणे अनुचित होईल. पंडित जसराज आणि डॉ. वसंतराव देशपांडे हे दोघे तबल्याची सखोल जाणकारी असणारे दिग्गज गायक. त्यांची संगत करताना गायकीबरोबर समरस होत, गायकीचा ढंग लक्षात घेत उस्ताद झाकिर हुसेन यांनी केलेली संगत जणू दोन वेगळ्याच तबला वादकांनी वादन केले आहे असे वाटण्याइतकी वेगवेगळी आहे. https://youtu.be/L8K0SME1oGI?si=PRZjQ-7NEBZIzska https://youtu.be/iKAU1O-Jtt4?si=8-PtHkmqC5KpX_2z गझलची साथः एका घरगुती (खाजगी) मैफिलीत उस्ताद झाकिर हुसेन यांनी गझल नवाझ गुलाम अली यांना साथ दिलेली होती. ही मैफिल गझल गायकीच्या इतिहासात एक मैलाचा दगड ठरावी इतकी अप्रतिम आहे, आणि त्या मागचे कारण अर्थातच उस्ताद झाकिर हुसेन यांची बहारदार तबला साथ हेच आहे. उस्ताद झाकिर हुसेन आणि हरिहरन जोडीच्या गझल्स देखील अविस्मरणीय आहेत. https://youtu.be/nZu2Om6OROA?si=6_wAo3wV1DnzuBqm प्रयोगशीलता: उस्ताद झाकिर हुसेन ज्याचा आधारवड होते, ज्यात हिंदुस्थानी/ कर्नाटक आणि पाश्चात्य शैलींचा मिलाफ होत त्या "शक्ती" ग्रुपचे सामूहिक वादनः https://youtu.be/SZWkG1HNg0w?si=uCSfBK8eZX6avMPP चिंतन: पंडित शिवकुमार शर्मा सातत्याने सांगत असत की उस्ताद झाकिर हुसेन निव्वळ तबलावादक नसून ते एक परिपूर्ण संगीतकार आहेत. आपण घराण्याच्या चौकटीपलीकडचे जग कसे कवेत घेतले हे उस्तादजींच्याच शब्दातः https://youtu.be/OrVP5CMt_6I?si=rSxD-ntHzEs0EYis