पाकिस्तान- १४

मुक्तिवाहिनीचा ध्वज युद्धामुळे जनतेला नुकसान झाले असले तरी, कुणीतरी फायद्यात होते. पाकिस्तानाच्या दृष्टिकोनातून पाहिले असता तीन गोष्टी घडल्या. पहिली म्हणजे, अयूब खानचे सैनिकी सरकार युद्धातील अपयशानंतर ढळले. याचा अर्थ होता, लोकशाहीचे पुनरुत्थान. दुसरी म्हणजे, पूर्वी पाकिस्तानने आपल्या वेगळ्या होण्याचा निश्चय केला. त्यांना वाटले की पश्चिमी पाकिस्तानमध्ये जास्त शक्ती नाही. तिसरी म्हणजे, पाकिस्तानने अमेरिकेकडे पाठ फिरवून चीन आणि सोवियत संघाकडे बाजू वळवायला सुरुवात केली. विडंबनाची गोष्ट म्हणजे, झुल्फिकार अली भुट्टोने ताशकंद कराराचे खापर अयूब खानवर फोडले. युद्धाची योजना त्याचीच होती, आणि आता तो अयूब खानला जबाबदार ठरवत होता. पूर्वीच्या लेखात म्हटले होते, भुट्टो राजकारणाचा खेळाडू होता, तर अयूब खान या खेळात कमकुवत होता. भुट्टोची आई एक गुजराती हिंदू होती, जिने जूनागढ रियासतीतील शाहनवाज भुट्टोवर प्रेम केले. त्यानंतर भुट्टोने कॅलिफोर्निया आणि ऑक्सफर्डमध्ये शिक्षण घेतले आणि केवळ तीस वर्षांच्या वयात केंद्रीय मंत्री बनला. त्यानंतर तो परराष्ट्र मंत्री झाला, युद्धाची योजना तयार केली, आणि नंतर अयूब खानला कमी लेखून राजीनामा दिला. त्याने पाकिस्तान पीपल्स पार्टी (PPP) तयार केली. अयूब खानने सुरुवातीला बलप्रयोग करण्याचा प्रयत्न केला. त्याने भुट्टोला देखील अटकेत ठेवले. तिथेच पूर्वी पाकिस्तानमध्ये शेख मुजीबुर्रहमानने स्वतंत्रतेच्या चळवळीला सुरुवात केली होती, म्हणून त्यालाही अटक करण्यात आली. पण आता जनता या बलप्रयोगाविरुद्ध उभी राहू लागली, त्यामुळे त्यांना सोडून द्यावे लागले. एक प्रसिद्ध अफवा फिरत होती की केवळ वीस बावीस कुटुंबांच्या हाती संपूर्ण पाकिस्तानाचे धन आहे. हे खरे असल्याचे दिसते. देशातील धन काही उद्योगपतींच्या खिशातच होते. भुट्टोने साधारणतः भारताच्या नवीन पंतप्रधान इंदिरा गांधीप्रमाणेच आपल्या घोषणांचे स्वरूप तयार केले. “गरीबी हटाओ”, “रोटी कपड़ा और मकान”, “राष्ट्रीयकरण” ,”चलो नया पाकिस्तान बनाएँ” ह्या काही भुट्टो यांच्या प्रमुख घोषणा होत्या. अखेर 1969 मध्ये अयूब खानने आपल्या पदाचा त्याग करून जनरल याह्या खानला सत्ता सोपवली, आणि देशाच्या राजकारणातून कायमचा गायब झाला. याह्या खानही एक सैनिक होते. त्यांना राजकारणाची थोडीच माहिती होती. त्यांनी मार्शल लॉ लागू केला आणि 1970 मध्ये सार्वजनिक निवडणूक घेण्याची घोषणा केली. पाकिस्तानातील पहिली राष्ट्रीय सार्वजनिक निवडणूक होत होती, ज्यात भुट्टोचा विजय निश्चित होता, परंतु एक मोठा अडथळा होता. समस्या अशी होती की मतदाता-सूची तयार झाल्यावर, पूर्वी पाकिस्तानमध्ये साधारणत: तीन कोटी मतदार होते, तर पश्चिमी पाकिस्तानमध्ये अडीच कोटी. याचा अर्थ म्हणजे, पंतप्रधान पूर्व पाकिस्तानातून निवडला जाणार होता. तिथे अवामी लीगचा दबदबा होता, भुट्टोचा नव्हता. अवामी लीगचे मुद्दे वेगळे होण्यासाठीचे होते. त्यांना बंगालची स्वायत्तता हवी होती. त्यानुसार, फक्त संरक्षण आणि परराष्ट्र विभाग इस्लामाबाद पाहील, बाकी ढाका स्वतःचे व्यवस्थापन करेल. जानेवारी 1971 मध्ये निवडणूक झाल्यावर, शेख मुजीबुर्रहमान यांच्या अवामी लीगने 300 पैकी 160 जागा जिंकल्या. भुट्टोच्या वाट्यात फक्त 81 जागा आल्या. शेख मुजीबला पंतप्रधान बनू दिले असते, तर पाकिस्तान दोन तुकडे झाले नसते, पण बंगालाला स्वायत्तता मिळू शकली असती. भुट्टो तयार झाले नाही. त्यांचा आरोप होता की अवामी लीग पाकिस्तान तोडण्याची योजना बनवत आहे. त्यांनी निवडणूक रॅलींमध्ये सांगितले होते की ते हजारो वर्षांपर्यंत हिंदुस्तानाशी लढत राहणार आहेत. पण आता लढाई हिंदुस्तानाशी नव्हे, तर त्यांच्या स्वतःच्या देशवासीयांबरोबर सुरू होणार होती. भुट्टोच्या शिफारशीवर याह्या खानने बंगालींचे दमन सुरू केले. आपल्या जेल डायरीमध्ये गांधीना जादूगर म्हणून संबोधणाऱ्या शेख मुजीबने जनतेला आवाहन केले. 7 मार्चला त्यांनी ढाक्यात हजारो लोकांना सांगितले, “ढाका ते चितगावचा रस्ता आमच्या बंगालींच्या रक्ताने माखला आहे. आता असहयोग युद्ध होईल स्वातंत्र्याच्या मागणीसाठी. जय बांग्ला!” (क्रमश:) मूळ लेखक - प्रविण झा.
पुस्तक - दास्तान- ए- पाकिस्तान.
प्रकाशक- ई संपदा प्रकाशन.
https://esamaadprakashan.com/books/dastan-e-pakistan/