परत एकदा हिमालयाच्या कुशीत - २

२० मे २०२४ - ध्यानाचा पाहिला दिवस काल इतका दमलो होतो त्यामुळे गाढ झोप लागली. पण इथे अतिषय कडक नियम असल्याने सकाळी सात वाजता ध्यानाला उपस्थित राहणे गरजेचे होते. त्यात मला यायला काल उशीर झाल्याने स्वामीजींनी ध्यानविषयक रीतसर मार्गदर्शन केलेले नव्हते. त्यांनी मला आधी त्यांच्या ऑफिस मध्ये बोलावले होते. ह्या सगळ्या विचारात खडबडुन पहाटे पहाटे जाग आली. हवेत नितांत सुंदर गारवा होता. अजुन सुर्योदय झाला नव्हता पण पुर्वेला ताम्बंड फुटलं होतं . इतक्या पहाटे उठण्याचा योग कैक वर्षांनंतर आला होता. ताबडतोब सारी शौच स्नानादि आन्हिके आटोपुन उगवत्या सुर्याचे दर्शन घेतले त्वरित स्वामीजींच्या ऑफिस मध्ये गेलो. स्वामीजी शुचिर्भुत होऊन पांढरे शुभ्र धोतर नेसुन पुजेच्या गडबडीत होते. सर्वात प्रथम नजरेत भरणारी गोष्ट म्हणजे स्वामीजी फॉरेनर होते. गोरापान वर्ण. निळेशार डोळे . साधारण ५ - ११ उंची असावी. शिडशिडीत शरीरयष्टी. लांबसडक पांढरे केस अन छातीच्या खालपर्यंत रुळणारी पांढरी शुभ्र दाढी. त्यांना पाहुन साक्षात जीझस ख्राईस्टच समोर आहेत काय असा भास झाला . मला बाहेरील हॉल मध्ये "यहां बैठो मे बुलाऊंगा तब अंदर आना" असे स्पष्ट हिंदित म्हणाले. एक फिरंगी गोरा माणुस इतके अस्खलित हिंदी बोलतोय हा मला एक धक्काच होता . पण नंतर कळलं की ही तर फक्त सुरुवात होती. स्वामीजीं आत गेले अन आवाज दिला. मी स्वामीजींच्या मागे जाऊन बसलो. समोर नीटनेटकेपणाने सजवलेले देवाघर. गुरुपरंपरेचा प्रवाह दर्शवणारा फोटो. समोर शिवलिंग. एक मारुतीचा फोटो. शंख घंटा शुप दीप अगदी सगळे साग्रसंगीत. अन स्वामीजींनी सुरुवात केली : "ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा । यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥" आता मात्र मी अंतर्बाह्य झंकारुन निघालो. माणुस सुस्पष्ट ठाम आअवाजात चक्क संस्कृत श्लोक म्हणत होता ! पुढे स्वामीजी म्हणाले - "श्रुति स्मृति पुराणानाम् आलयं करुणालयम्। नमामि भगवत्पाद शंकरं लोक शंकरं।।" असे म्हणुन स्वामीजींनी गुरुपरंपरेतील - हस्तामलक, तोटकाचार्य, मंडनमिश्र आणि पद्मपादांच्या समवेत बसलेल्या श्रीमदाद्यशंकराचार्यांना अत्यंत विनम्र भावाने नमन केले. आता मात्र माझी खात्रीच पटली की I am in a right place. पुढे स्वामीजींनी रीतसर पंचोपचार पुजा केली. नंतर मागे बसलेल्या आम्हाला एकेक करुन गुरुमंत्र दिला. त्यातही त्यांनी आवर्जुन सांगितले की मी तुम्हाला फक्त मंत्र देत आहे , मी तुमचा गुरु नाही, आपल्या सर्वांचे गुरु "हे" आहेत. आपण आता गुरुबंधु आहोत . ( गुरुंचा नमोल्लेख करण्याची माझी अजुन पात्रता नाही, अजुन तेवढी साधना नाही. शिवाय प्रत्यक्ष दर्शन नाही तोवर आपला भाव हाच आपला आपला गुरु. ) स्वामीजी म्हणाले - हा मंत्र अन इतर मंत्रांमध्ये फरक इतकाच आहे की ह्या मंत्राला काहीही अर्थ नाही. इतर मंत्रांना अर्थ असतात, त्यामुळे मन अर्थात रमुन जाते. आपल्याला त्याच्याही परे जायचे आहे , तर अर्थाच्या परे जाणारा मंत्र हवा. बस इतकेच. पुढे स्वामीजींनी रीतसर ध्यानविधी शिकवला. आणि आमच्याकडुन वदवुन घेतले की आम्ही कोणालाही हा विधी सांगणार नाही कारण तो गुरुपरंपरेनेच आला पाहिजे. तसेही अर्थहीन मंत्राचा जप करुन काय साधणार ? इथे साधनापेक्षा त्यामागील तत्वज्ञान जास्त महत्वाचे आहे. नंतर लगेच योगासनांच्या क्लासला गेलो. तिथे जवळपास अर्धा एक तास योगा आणि ध्यान केले. त्यानंतर दिवस खूप जास्त हेक्टिक होता. सर्वप्रथम आयुर्वेद नंतर ज्योतिष ह्यावर लेक्चर्स झाले. स्वामीजींनी त्यांच्या गुरुंचे काही व्हिडीओ दाखवले- त्यात चार उपवेद - ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद ह्यांची माहीती होती. पुढे त्यांनी चार उपवेद - आयुर्वेद, धनुर्वेद , गंधर्ववेद आणि स्थापत्यवेद ह्या विषयी मीहेती दिली. हे सारे आधी अभ्यासले असल्याने मला त्यामानाने सोप्पे वाटत होते पण पुढे स्वामीजींनी सांगितलेली गोष्ट माझ्यासाठी नवीन होती: उपवेदांचा उद्देश म्हणजे दोष निर्मूलन करून तुम्हाला वेदांसाठी तयार करणे. पुढे स्वामीजींनी विद्या आणि प्रज्ञा ह्यातील फरक सकाळी सांगितला होता. विद्या म्हणजे तुम्ही जे काहे पुस्तकातुन किंवा अनत्र ठिकाणुन शिकता ते. प्रज्ञा म्हणजे जे तुम्हाला अंतर्स्फुर्तीने उमगते ते ! मला तत्काळ - वेद अपुरूषेया आहेत म्हणजे नक्की काय ह्याचे उत्तम स्पष्टीकरण मिळाले. मजा म्हणजे स्वामीजी जेव्हा म्हणाले की "वेद ही शिकायची गोष्ट नसून ऐकायची गोष्ट आहे, वेद हे श्रुती आहेत , जेव्हा तुम्ही उपवेदांच्या साहाय्याने दोषमुक्त व्हाल तेव्हा ज्ञान स्वत:च आपोआप तुमच्या मनात प्रकट होईल तुम्हाला ऐकू येईल. जसे रामानुजन अगदी थोडेफार गणित शिकला होता शालेय पुस्तकातुन मात्र त्याला पुढील गणीतीय सिध्दांत त्याच्या मनातुन उमगले तसे काहीसे". अन नेमके तेव्हाच कोणीतरी विद्यार्थी पाठशाळेत वेदपठण करत होता ते ऐकू आले मला. अहाहा :) नंतर नाष्टा केला. मी तसा द्विभुक्त प्राणी असल्याने मला नाष्ट्याचे फार काही कौतुक नाही, पण इथे मात्र नाष्टा खरेच भारी होता : पोटभर नाष्टा केला. दुपारच्या जेवणला बसल्यावर लक्षात आलं , की हा वैदिक आष्रम असल्याने इथे कांदा लसुण अंडी मांस वगैरे संपुर्ण वर्ज आहे. तेव्हा सकाळी तुडुंब नाष्टा केल्याचे समाधान लाभले. पुढील काही दिवस हीच माझी दिनचर्या बनुन गेले होते. एकदम सनातनी वैदिक आश्रमात एकदम जैन जेवण . जेवणातही - शुध्द गहु पुर्ण निशिध्द . गहु रागी बाजरी आणि अन्य कोणतेतरी अशे चार प्रकार बनवुन रोटी बनवली जायची . भाज्या देखील सर्व निवडुन निवडुन नावडत्या. भेंडी. पडवळ. तोंडली . दुधी भोपळा. ( हर हर . हे लिहित असताना नुसत्या आठवणीनेही मन गहिवरुन आले.) तपश्चर्या म्हणातात ते हेच असावे बहुतेक . नुसता मनःस्ताप. तो पुढे फॉरवर्ड करायला नको म्हणुन एकदाही जेवणाचा फोटो काढला नाही. बाकी हा आश्रम हिमालयाच्या उतारावर वसलेला आहे अन् त्यात आमची रूम सर्वात उंचावर आहे.अन काल मोजले तेव्हा ध्यान शिक्षण हॉल ते आमची रूम तब्बल १६६ पायऱ्या आहेत. आणि ध्यान , जेवण , अभ्यास ह्या निमित्ताने किमान ५-६ वेळ वर खाली करावे लागते. केवळ आणि केवळ ह्याच मुळे इतकी कडकडुन भुक लागायची अन जेवण खाल्ले जायचे. अन्यथा सर्वथा अशक्य होते ते. संध्याकाळी परत ध्यानाचे सेशन झाले. हे संध्याकाळच ध्यानाचा जरा सेशन विचित्र होता. सर्वप्रथम योगासने झाल्यानंतर जेव्हा ध्यानाला बसलो तेव्हा मन खोल खोल चित्तात उतरले. अन् आधीच ज्यावर चिंतन करून झाले आहे तेच ते विचार मनात प्रकटले. आई, बाबा, मावशीची आठवण आली. आपण योग्य तर वागलो ना, वागतो आहोत ना ह्या विचाराने मन हळवं झालं. नंतर बायका, पोरांचा विचार मनात डोकावला. मध्येच करियर मधील प्रोग्रेस आणि is it really worth it, असा विचारही डोकावून गेला. ध्यानातुन उठल्यावर बायकोला फोन केला, मुलांशी बोललो तेव्हा , मन शांत झालं. बायकोने आश्वस्त केलं. तु जमेल तितके केले आहेस, लोकांच्या ध्यानी मनींही नव्हते इतके जास्त. आजही करत आहेत . हळवं काय व्ह्यायचं ? उलट तुझे आजोबा असते तर त्यांनी तुझी पाठच थोपाटली असती. तुला अजुन काही साध्य करायचे असे काहीही नाहीये. लोकांना कळत नाही ही बात अलहिदा, आजोबा असते तर त्यांना नक्की कळलं असतं पण त्याहे पेक्षा महत्वाचं आहे - तुझं तुला कळलं पाहिजे. त्याचसाठी गेला आहेस ना हिमालयात ! ओशोचे वाक्य मनात डोकावून गेले - "... enlightened is nothing but the realization that there is nothing to achieve, there is nowhere to go, you are already perfect and you are already complete. " पण बाकी काहीही म्हणा, हे उत्तम आहे, ध्यानाचा दुसर्‍या प्रयत्नातच मन इतके खोल उतरत असेल तर अजून पुढे चित्तत् खोल काय आहे हे दिसेल , ह्या उत्सुकतेने मी शहारुन गेलो. (त्याविषयी काहीही लिहिणे मी जाणीवपुर्वक टाळत आहे. ) रात्री झोपायच्या आधी रुम मधुन एक फोटो काढला. अन नंतर रातकिड्यांच्या किर आवाजात ध्यान लाऊन शांत झोपी गेलो... - क्रमशः