श्रोडिंगरची मांजर, एनटॅन्गल्मेंट आणि भारतीय मतपेटी

क्वांटम फिजिक्समध्ये श्रोडिंगरची मांजर हा एक अतिशय प्रसिद्ध असा वैचारिक प्रयोग आहे. तुम्ही समजा एखाद्या मांजरीला एका बॉक्समध्ये बंद केले आणि त्यामध्ये जहाल विष यादृच्छिकपणे (randomly) सोडले जाईल अशी व्यवस्था केली तर बॉक्स उघडे पर्यंत ती मांजर जिवंत आहे की मृत हे कळणार नाही. म्हणजे जोपर्यंत आपण बॉक्स उघडत नाही आणि मांजरीचे निरीक्षण करत नाही तोपर्यंत मांजर एकाच वेळी मृत आणि जिवंत आहे. क्वांटम फिजिक्समध्ये ह्या अवस्थेला सुपर पोझिशन असे म्हणतात. (Superposition is the ability of a quantum system to be in multiple states at the same time until it is measured)

भारतीय मतपेटीमध्ये सध्या राजकीय भविष्य दडलेले असल्याने आत्ताच्या सरकारची आणि विरोधकांची स्थिती श्रोडिंगरच्या मांजरीसारखी आहे. दोन्ही बाजूंकडून विजयाचे दावे केले जात आहेत म्हणजे दोन्ही बाजू एकाच वेळी विजयी आणि पराभूत आहेत. मत पेटी उघडल्यावरच कोण जिंकले आणि कोण पराभूत झाले आहे हे उमगणार आहे म्हणजे भारतीयांच्या भवितव्याची मांजर जिवंत की मृत हे कळणार आहे.

क्वांटम फिजिक्समध्ये Entanglement ची संकल्पना आहे. (Quantum entanglement is when two particles link together in a certain way no matter how far apart they are in space) दोन एनटॅन्गल्ड पार्टीकल्स भौतिकदृष्ट्या कितीही दूर असले तरी एका पार्टीकलच्या निरीक्षणातून दुसऱ्या पार्टीकलची परिस्थिती समजते आणि एका पार्टीकलमध्ये काही बदल केला तर तक्षणी दुसऱ्या पार्टीकलमध्ये बरोबर विरोधी बदल होतो. मत मोजणी करताना एक उमेदवार पुढे असेल तर त्याचा विरोधक उमेदवार (हिंदीत निकटतम प्रतिद्वंद्वी) मागे पडतो आहे हे कळणार आहे किंवा दुसरा पुढे असेल तर पहिला मागे आहे हे समजणार आहे. एक जिंकला तर तक्षणी दुसरा पराभूत झाला आहे हे कळणार आहे. अशा रीतीने भारतीय मतपेटीत सध्या सद्यकालीन सरकार आणि विरोधक Entangled अवस्थेत आहेत.

नेहेमीच्या क्लासिकल फिजिक्स आणि क्वांटम फिजिक्स मध्ये तीन प्रकारचे सिद्धांत* आहेत.
आईन्स्टाईनची थेअरी ऑफ रिलेटिव्हीटी
हायझेनबर्गचे अन्सर्टन्टी प्रिन्सिपल
आणि
गोडलचा इन्कम्प्लिटनेस थेअरम्

हे सिद्धांत मतपेटीला कसे लागू होतात? मत मोजणीनंतर जो कोणी उमेदवार विजयी होईल त्याला तुलनात्मक दृष्ट्या (relatively) इतरांपेक्षा जास्त मते मिळणार आहेत. जो पर्यंत मतपेटी उघडून मत मोजणी होत नाही तो पर्यंत कोण जिंकणार आणि कोण हरणार ह्या बद्दल अनिश्चितता (uncertainty) असणार आहे. विजयी उमेदवारावर त्याचे विरोधक EVM घोटाळा, मतदार यादी घोटाळा, बनावट मतदाते इत्यादी आरोप करून त्याला यशाचा निर्भेळ आनंद मिळू देणार नाहीत आणि जर एखाद्या पक्षाला बहुमताजवळ जाऊन ही पूर्ण बहुमत नसेल तर अपूर्णत्वेची जाणीव होईल ( incompleteness).

सतरंज्या उचलणारे आणि एकमेकांचे डोके फोडणारे विरोधी कार्यकर्ते एकीकडे तर एकमेकांची गळाभेट घेणारे त्यांचे व्यासपीठावरील विरोधी नेते दुसरीकडे, हे बघितल्यावर माझ्या सारख्या सामान्य नागरिकाला राजकारण हे क्वांटम फिजिक्स सारखे दुर्बोध आणि आकलनाच्या पलीकडले न वाटले तरच नवल. आता चार तारखेला मतपेटीतून कोणाची मांजर जिवंत आणि कोणाची मृत निघते हे बघणे औत्सुक्याचे ठरेल. ह्या खरडीचे कवित्व तेव्हढेच.

* शंभर सव्वाशे वर्षांपूवी शास्त्रज्ञ म्हणत असत की पुढील १०० वर्षांत विज्ञानाला विश्वासंबंधी सर्वकाही कळेल. परंतु क्वांटम फिजिक्सच्या शोधानंतर अतिशय विचित्र, अनाकलनीय, अतार्किक, गूढ गोष्टी समोर येऊ लागल्या त्यातून हे वरील सिद्धांत तयार झाले. निश्चित माहिती हाती लागण्याऐवजी अनिश्चीततेत भर पडली.

आमच्या डोंबोलीच्या यू-ट्युबर गुरुदेवांच्या मते "माया, माया" म्हणतात ती हीच.
सब माया हैं ।
जय गुरुदेव _/\_