Chatbot : डॉक्टर व रुग्णांचा संवादी यंत्रमित्र ?

गेले काही महिने कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या Chatbot या नव्या अवतारामुळे तंत्रजगतात धुमशान चालू आहे. एका संगणक उद्योगाने त्यांची संबंधित प्रणाली बाजारात आणली. त्यानंतर थोड्याच काळात अन्य बलाढ्य उद्योगाने पण या क्षेत्रात उडी घेतली आणि त्याच तोलामोलाचा किंबहुना अधिक सरस नवा अवतार आपण तयार करणार असल्याचे जाहीर केले. सध्या बऱ्याच जणांनी कुतूहलापोटी ही यंत्रणा वापरून पाहिली आहे. त्या अनुभवातून बऱ्याच जणांचे असे मत झाले आहे, की ही यंत्रणा सध्या बाल्यावस्थेत आहे. कालौघात जसा जसा अधिकाधिक अनुभवसंपन्न विदा या यंत्रणेमध्ये भरला जाईल त्यानुसार ती अधिक उपयुक्त आणि विश्वासार्ह ठरेल. या नव्या तंत्रामुळे निव्वळ ‘गुगलशोध’ ही जुनी यंत्रणा लवकरच कालबाह्य होईल असेही भाकीत वर्तवले गेले. एकंदरीत या विषयावर जोरदार मंथन आणि काथ्याकूट देखील चालू आहे. अशा वातावरणात वैद्यकीय क्षेत्राला मागे राहून कसे चालेल? त्यानुसार डॉक्टरांच्या विविध व्यासपीठांवरून या विषयावर लेखन, वाचन, भाषण आणि चर्चा झडत आहेत. हे नवे तंत्र डॉक्टरांचा विश्वासार्ह मदतनीस ठरेल काय, किंवा रुग्णांचा उत्तम मार्गदर्शक होऊ शकेल काय, असे मुद्दे चर्चेत आहेत. त्याचबरोबर या नव्या तंत्राचे संभाव्य धोकेही चर्चिले जात आहेत. समाजाच्या आजपर्यंतच्या वैज्ञानिक इतिहासात डोकावून पाहिले असता असे दिसेल, की कुठलेही नव्हे तंत्रज्ञान उदयास आले की त्यावर प्रशंसा आणि टीका या दोन्हींचा भडीमार होतो; काहीसा गदारोळही उठतो. “काय करायचंय हे नवं खूळ”, इथपासून ते “आता यावाचून पर्याय नाही”, इथपर्यंतची सर्व मते व्यक्त होत असतात. कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित विविध प्रणाली वैद्यकीय क्षेत्रात या आधीपासून वापरात आहेतच- जसे की, मोबाईल ॲप्स आणि शरीरावर परिधान केलेली छोट्या आकाराची उपकरणे किंवा घड्याळे. या लेखात फक्त Chatbot या नव्या संगणक प्रणालीचा वैद्यकीय क्षेत्रात कसा उपयोग/दुरुपयोग होऊ शकेल याचे विवेचन करतो. या तंत्राची वैद्यकातील उपयुक्तता, त्याच्या मर्यादा, त्यातून उद्भवणारे गोपनीयता आणि नैतिकतेचे प्रश्न अशा मुद्द्यांच्या आधारे या नवतंत्रज्ञानावर टाकलेला हा दृष्टिक्षेप. पूर्वपिठीका Chatbot ही ताजी घटना असल्यामुळे तिच्यावरील चर्चा जोरात आहे. परंतु त्या आधीची पार्श्वभूमी समजून घेण्यासाठी आपल्याला बरेच मागे जावे लागेल. काही दशकांपूर्वी सर्व प्रकारची वैद्यकीय माहिती आंतरजालावर व्यापक प्रमाणावर उपलब्ध झाली. त्याचे तसे सामाजिक सुपरिणाम दिसले त्याचबरोबर बरेच दुष्परिणाम देखील जाणवलेले आहेत. आपले आरोग्य आणि औषधे यासंबंधीचे सामान्यज्ञान सर्वांसाठी सहज उपलब्ध झाले खरे, परंतु त्याचबरोबर नको इतकी माहिती सर्वांसाठी उपलब्ध झाल्याने काही समस्याही निर्माण झाल्या. जीवशास्त्राची शैक्षणिक पार्श्वभूमी सुद्धा नसलेले अनेक जण जालावरील ही माहिती वाचून (डॉकटरांच्या सल्ल्याविना) स्व-उपचारांच्या नादी लागलेले दिसतात. आपल्याला झालेल्या एखाद्या आजारासंबंधी जालावर सहज उपलब्ध असलेली जुजबी किंवा अर्धवट माहिती वाचून डॉक्टरांना नाना तऱ्हेचे प्रश्न विचारून भंडावून सोडणारे लोकही खूप वाढले. अशा लोकांना ‘गुगल डॉक्टर’ ही उपाधी चिकटली. असे गुगल डॉक्टर स्वतःच्या आजारासंबंधी फक्त सामान्यज्ञान मिळवूनच थांबले असते तर बरे झाले असते. परंतु, त्यांनी याही पुढे जाऊन नियमानुसार डॉक्टरांच्या चिट्ठीविना मिळू न शकणारी औषधे एकतर दुकानांमध्ये जाऊन सरळ विकत घेतली किंवा ऑनलाईन पद्धतीने मिळवली. हा प्रकार नक्कीच धोकादायक ठरला. कायदेपालन न करणाऱ्या देशांमध्ये ही अनिष्ट प्रवृत्ती फोफावलेली दिसते. आता Chatbot या नव्या सुविधेमुळे प्रश्नकर्त्याचा जालशोध घेण्याचा त्रास वाचणार आहे आणि हवे तसे आडवेतिडवे प्रश्न विचारल्यानंतर देखील एक निबंधस्वरूप तयार उत्तर एका फटक्यात मिळणार आहे. त्याचा उपयोग स्वतःसाठी करताना तारतम्य बाळगणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. उपयुक्तता एक गोष्ट सूर्यप्रकाशाइतकी स्वच्छ आहे. एखाद्या व्यक्तीस झालेले सर्दी-पडसे-अंगदुखी यासारखे किरकोळ त्रास वगळता, कुठल्याही मध्यम स्वरूपाच्या आजारासाठी रुग्णाने प्रत्यक्ष डॉक्टरांची भेट घेणे अत्यावश्यक आहे. रोजच्या जीवनातील व्यग्रतेमुळे काही वेळेस डॉक्टरांची भेट घेणे लांबणीवर पडते. अशा प्रसंगी एक तात्पुरती मदत म्हणून या जालतंत्राकडे पाहता येईल. गरजेनुसार या तंत्राचा रुग्ण आणि डॉक्टर या दोघांनाही मर्यादित उपयोग करून घेता येईल. त्याचा आता स्वतंत्रपणे विचार करू : १. रुग्णांच्या दृष्टिकोनातून उपयोग एखाद्या व्यक्तीस जेव्हा काही शारीरिक त्रास होऊ लागतो तेव्हा सर्वप्रथम ती घरगुती उपायांचा अवलंब करते. त्यानंतरही काही फरक न पडल्यास डॉक्टरांना दाखवणे क्रमप्राप्त असते. आपल्याला जी काही लक्षणे उद्भवली आहेत ती जर सुसूत्रपणे आपण Chatbot सुविधेमध्ये विचारली तर त्यातून एक प्राथमिक स्वरूपाचा उपयुक्त सल्ला मिळू शकतो. आता एका संस्थळावर घडलेले एक जुने उदाहरण देतो. “चांगले युरोलॉजिस्ट सुचवा” या शीर्षकाचा एक धागा मागे निघाला होता. तिथली चर्चा वाचतानाच मला असे जाणवले, की लघवीचा ‘काहीतरी’ त्रास होतोय म्हटल्यानंतर सामान्य माणूस एकदम युरोलॉजिस्ट अशी पटकन उडी मारतो. ( urine problem ? >>>>> urologist !) ते योग्य नाही. लघवीच्या त्रासासंदर्भात चिकित्सा करणारे तज्ञ डॉक्टर मूलतः दोन प्रकारचे असतात. त्यापैकी नेफ्रॉलॉजिस्ट हे फिजिशियन असतात तर युरॉलॉजिस्ट हे सर्जन. निरनिराळ्या मूत्र आजारांमध्ये अनेक प्रकारची लक्षणे उद्भवतात. त्यामध्ये लघवीला जळजळ होणे, लघवी करताना दुखणे, लघवी वारंवार आणि खूप प्रमाणात होणे किंवा अजिबात न होणे, कंबरेच्या बाजूच्या भागात किंवा ओटीपोटात दुखणे.. इत्यादी, इत्यादी. इथे संबंधित रुग्णाला या लक्षणांच्या आधारावरून तज्ञशोधाची प्राथमिक दिशा समजणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. ते खालील उदाहरणावरून स्पष्ट होईल : A. लघवी करताना थोडीशी आग होती आहे आणि अंगात किंचित कसकस वाटते आहे : अशा प्रसंगी नेहमीच्या कुटुंबवैद्यांना दाखवणे इष्ट. B . कंबरेच्या बाजूच्या भागांमध्ये वेदना आहे, थंडी वाजून मोठा ताप आलेला आहे आणि पायावर/तोंडावर सूज आहे : हा प्रांत नेफ्रॉलॉजिस्टचा असतो. C . लघवीची धार बाहेर पडताना अडथळा होत आहे किंवा साठी नंतरच्या वयात लघवी करण्यासाठी रात्री वारंवार उठावे लागते आहे : हा प्रांत युरोलॉजिस्टचा असतो. आपल्याला होणाऱ्या विशिष्ट त्रासावरून आपल्याला कोणत्या प्रकारच्या डॉक्टरांची गरज आहे, हे मार्गदर्शन या संवादी यंत्रांमुळे चांगल्या प्रकारे होईल. आता काही अन्य पातळींवरील उपयुक्तता पाहू. शारीरिक त्रासांपैकी काही त्रास असे असतात की ज्याबद्दल आपल्याला थेट डॉक्टरांशी बोलताना अवघडल्यासारखे होते. डॉक्टरांचे वय, लिंग, बोलायला कडक आहेत की मवाळ आहेत, अशा अनेक गोष्टींमुळे काही वेळेस रुग्णांना डॉक्टरांशी नीट मनमोकळा संवाद साधता येत नाही. जेव्हा रुग्णाला होणारा एखादा त्रास सौम्य ते मध्यम स्वरूपाचा परंतु सुसह्य असतो, तेव्हा थेट डॉक्टरांकडे जाण्याऐवजी जर या संवादी यंत्राचा प्राथमिक उपयोग केला तर तो काही प्रमाणात फायदेशीर होतो. जननेंद्रियांसंबंधीचे प्रश्न, मूलभूत लैंगिक सुख किंवा असुरक्षित संभोगानंतर असणारी संभाव्य गुप्तरोगाची भीती, यासारखे प्रश्न या यंत्राला आपण मनमोकळेपणाने विचारू शकतो. वैद्यकीय व्यवसायात (पुरुष डॉक्टरांना) महिला रुग्णांसंबंधी एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते. बाह्य जननेंद्रियांच्या भागात जर काही त्रास होत असेल तर त्यामध्ये दोन मूलभूत शक्यता असतात. एक तर तो त्रास मूत्रमार्गाचा असतो किंवा योनीमार्गाचा. परंतु यासंबंधीची लक्षणे स्पष्टपणे सांगायला बऱ्याच महिला कचरतात. लग्नानंतर बराच काळ प्रयत्न करूनही मूल होत नाही ही समस्या थेट सांगायला सुद्धा बरीच जोडपी अडखळतात. स्त्रीच्या जननेंद्रियाच्या भागातील त्वचेवरील काही समस्या असेल, तर तो स्त्रीरोगतज्ञाचा प्रांत नसून त्वचा व गुप्तरोगतज्ञाचा असतो, ही प्राथमिक समज देखील अनेकांना नसते. अशा प्रसंगी डॉक्टरांकडे जाण्यापूर्वीच जर यंत्रसंवादातून काही प्राथमिक मार्गदर्शन मिळाले तर ते रुग्णाचा आत्मविश्वास वाढवते. सामाजिक आरोग्याच्या स्तरावर या नव्या तंत्राचा चांगल्या प्रकारे उपयोग होऊ शकतो. समाजात विविध प्रसंगी संचारबंदी, टाळेबंदी किंवा मर्यादित संचार यासारख्या परिस्थिती उद्भवतात. नुकतीच आपण महासाथीच्या निमित्ताने काही काळ अशी परिस्थिती अनुभवली. अशा प्रसंगी सर्वांसाठीची मार्गदर्शक आरोग्यतत्वे किंवा महत्वाच्या सूचना bot यंत्रणेच्या माध्यमातून सर्वांना सहज उपलब्ध होतात. ज्या रुग्णांच्या बाबतीत दीर्घकाळ औषधोपचार चालू आहेत त्यांना येणाऱ्या किरकोळ समस्यांचे निवारण घरबसल्या होऊ शकते. एखादा डॉक्टर स्वतः आजारी पडू शकतो किंवा काही अपरिहार्य कारणामुळे रजेवरही जाऊ शकतो. यंत्राच्या बाबतीत या शक्यता उद्भवत नसल्याने ते एक चांगला २४ X ७ चालू असणारा घरगुती आधार ठरेल. गेल्या दोन वर्षांत यासंबंधीचे अनेक चांगले प्रयोग प्रगत देशांमध्ये झाले आणि तिथले अनुभव आशादायक आहेत. किंबहुना त्यामुळे वैद्यकीय bot प्रकारच्या संशोधनाला चांगली चालना मिळाली. अर्थात रुग्णांनी या आभासी संवादी मार्गदर्शनाचा लाभ घेताना एक गोष्ट मनाशी पक्की ठसवली पाहिजे. Bot यंत्रणा म्हणजे जिवंत डॉक्टरला पर्याय नव्हे; डॉक्टरांकडे जाण्यापूर्वीचे ते एक प्राथमिक मार्गदर्शन आहे; आपण आणि डॉक्टर यांच्यामधली ती केवळ तात्पुरती मध्यस्थ आहे. .... .... आता बॉटची डॉक्टरांसाठीची उपयुक्तता आणि अन्य मुद्द्यांकडे वळतो. २. एखाद्या डॉक्टरने रुग्णाची शारीरिक तपासणी केल्यानंतर पुढील व्यवस्थापन अशा प्रकारे असते : • प्रयोगशाळा आणि विविध प्रतिमातंत्रांवर आधारित तपासण्या • तपासण्याचे निष्कर्ष आणि त्याचे विश्लेषण • अंतिम रोगनिदान • उपचार • उपचारांचा पाठपुरावा • रुग्णासंबंधी तपशीलवार नोंदींचे जतन वरील सर्व प्रक्रियांमध्ये या नव्या तंत्राचा कसा उपयोग होईल ते आता पाहू. प्रयोगशाळा तपासण्यांचे निष्कर्ष बहुतांश वेळा सरळसोट असतात (हो /नाही, अमुक एक घटकाची पातळी, इत्यादी). परंतु प्रतिमा तंत्रावर आधारित ज्या अत्याधुनिक तपासण्या केल्या जातात त्यांचे निष्कर्ष बारीक निरीक्षण करून काळजीपूर्वक काढावे लागतात. या कामी बॉटचा चांगला वापर होऊ शकतो. जेव्हा एखाद्या रुग्णाचे गुंतागुंतीच्या आजारात अंतिम रोगनिदान करण्याची वेळ येते तेव्हा विविध डॉक्टरांच्या मतांमध्ये फरक पडू शकतो. प्रत्येकाचा अनुभव निरनिराळा असतो. त्यानुसार कमी अधिक प्रमाणात मतांतरे राहतात. इथे जर आपण तंत्रज्ञानाचा वापर केला तर रुग्णाच्या लक्षणांपासून ते निदान करण्यापर्यंत एक छानशी गणिती रीत (algorithm) ठरवता येते. प्रत्येक डॉक्टरने जर त्या रीतीप्रमाणेच पावले टाकली तर मानवी चुका आणि पक्षपातामुळे होऊ शकणाऱ्या चुकांत बऱ्यापैकी घट होईल. ज्या आजारांचा अभ्यास अनेक वर्षांपासून झालेला आहे त्यांच्या निदानाबाबत सहसा डॉक्टरांना अडचण येत नाही. परंतु काही जन्मजात आणि अन्य प्रकारच्या दुर्मिळ आजारांच्या बाबतीत एकंदरीत फारसा विदा उपलब्ध नसतो. त्यामुळे अशा आजारांच्या बाबतीत बऱ्याचदा अंतिम रोगनिदान करणे शक्य होत नाही. अशाप्रसंगी या तंत्रज्ञानाची मदत घेऊन जर ‘रिअल टाईम’ विदा सातत्याने उपलब्ध झाला तर त्याचा रोगनिदान करताना बहुमूल्य उपयोग होईल. आता रोगांच्या उपचारांबाबत पाहू. अनेक आजारांच्या बाबतीत (उदाहरणार्थ कर्करोग) उपचारांचे अनेक पर्याय उपलब्ध असतात. त्या रोगाची विशिष्ट स्थिती किंवा टप्पा आणि व्यक्तिगत डॉक्टरचा अनुभव यानुसार योग्य तो पर्याय निवडावा लागतो. काही उपचारांचे दुष्परिणाम देखील रुग्णासाठी त्रासदायक ठरू शकतात. अशा वेळेस डॉक्टरांनाही खूप जबाबदारीने ते उपचार करण्याचा निर्णय घ्यावा लागतो. इथेही पुन्हा एकदा तंत्रज्ञानाच्या मदतीने अद्ययावत विदा उपलब्ध होत राहिला तर डॉक्टरांना निर्णय घेण्यास त्याची चांगली मदत होईल. अनेक दीर्घकालीन आजारांच्या बाबतीत रुग्णांचा सातत्याने पाठपुरावा करावा लागतो. अशा दरम्यान डॉक्टरांच्या स्मरणशक्तीचाही कस लागतो. याबाबतीत तंत्रज्ञान मानवी शक्तीपेक्षा अधिक विश्वासार्ह ठरू शकते. रुग्णालयात दाखल झालेल्या रुग्णांच्या बाबतीत असंख्य गोष्टी सातत्याने कराव्या लागतात. अशा प्रसंगी डॉक्टर अथवा त्यांच्या सहकाऱ्यांकडून अनवधानाने किंवा नजरचुकीने काही त्रुटी राहू शकतात. त्या टाळण्यासाठी तंत्रज्ञान चांगला हात देऊ शकते. रुग्णांचे रोगनिदान, त्यांच्यावरील उपचार आणि दीर्घकालीन निरीक्षण या सर्व गोष्टींच्या रीतसर नोंदी ठेवणे हे कायद्यानुसार बंधनकारक असते. डॉक्टरी व्यवसायातील हे दमवणारे कारकुनीचे काम आहे. रुग्णव्यवस्थापन करता करता कित्येकदा डॉक्टरांच्या सहनशक्तीचा पिट्टा पडतो. त्यातून या लेखी नोंदी व्यवस्थित झाल्या पाहिजेत याचा एक मानसिक ताणही असतो. या नोंदी उत्तम प्रकारे करण्याचे काम आपण तंत्रज्ञानावर सोपवू शकतो. रुग्णाची लक्षणे आणि तपासण्यांमध्ये महत्त्वाचे मुद्दे अगदी थोडक्यात त्या यंत्रणेत भरायचे आणि त्यातून शिस्तबद्ध तयार स्वरूपातील अहवाल आपल्याला मिळू शकेल. नवतंत्राच्या मर्यादा १. सध्या हे तंत्रज्ञान विकसनशील अवस्थेत आहे हे आपण जाणतो. त्यामुळे सध्या त्या यंत्रणेतून काही प्रश्नांना दिलेली उत्तरे खूप वरवरची आहेत; त्याला अनुभवांची जोड नसल्याचे जाणवते. कालांतराने तंत्राच्या प्रगतीनुसार यात फरक पडावा. २. या तंत्राच्या मदतीने शारीरिक आजारांच्या बाबतीत एक शिस्तबद्ध गणिती रीत तयार करता येते आणि त्यानुसार निर्णय घेता येतील. परंतु मानसिक आजारांच्या बाबतीत मात्र प्रत्यक्ष मानवी संवाद श्रेष्ठ ठरेल. प्रत्येक माणूस हा वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. जरी एखाद्या मानसिक आजाराची लक्षणे ठराविक असली तरीसुद्धा तशा रुग्णागणिक डॉक्टरांना करावा लागणार संवाद वेगवेगळा असतो. ३. तंत्रज्ञानाच्या बाबतीत कधी ना कधी काही कारणाने चुका (errors) होऊ शकतात. अशा चुका जर वारंवार होऊ लागल्या तर त्याची विश्वासार्हता कमी होते. आंतरजाल सेवा सक्षम नसण्याच्या अथवा वारंवार गंडण्याच्या समस्या विकसनशील देशांमध्ये उद्भवतात. ४. तातडीच्या किंवा आणीबाणीच्या प्रसंगी उपचाराचे निर्णय भराभर पण फार काळजीपूर्वक घ्यावे लागतात. इथे डॉक्टरच्या अनुभवाचा भाग खूप मोठा राहील. आणीबाणीतील निर्णय घेण्यासाठी या तंत्रज्ञानाला मध्ये आणण्यात काही अर्थ नाही. ५. शेवटी एक महत्त्वाचा मुद्दा. नवे तंत्र कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित आहे वैद्यकीय व्यवसायाचे बारकाईने जर बारकाईने निरीक्षण केले तर एक गोष्ट जाणवेल. इथे निर्णय घेताना बुद्धिमत्तेपेक्षा सूज्ञपणाची (wisdom) अधिक गरज असते. त्यानुसार डॉक्टरांना अंतिम निर्णय घ्यावे लागतात. रोगनिदान करण्याची जरी एक ठराविक पद्धत असली तरी देखील त्याला स्वानुभवाची जोड द्यावी लागते. वेळप्रसंगी संबंधित रीतीचे नियम वाकवावे लागतात. बऱ्याचदा पुस्तकी पद्धतीने न जाता एक मध्यममार्ग देखील काढावा लागतो. हे सगळे पाहता बॉटचे महत्त्व डॉक्टरांचा एक मदतनीस इतपतच राहावे; न्यायसंस्थेमध्ये ‘ज्यूरी’चे जे महत्त्व असते तितकेच. अंतिम न्यायाधीश हा मानवी डॉक्टरच असला पाहिजे. यंत्रमानव संशोधनात कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या पुढचा टप्पा म्हणजे कृत्रिम सूज्ञपणा किंवा शहाणपण हा आहे असे वाचले. सध्या तरी या संकल्पना चक्रावून टाकणाऱ्या वाटतात. गोपनीयता या नवतंत्रामध्ये प्रत्येक क्षणी असंख्य लोकांचे विविधांगी अनुभव भरले जाणार आहेत. रुग्णाच्या आजारासंबंधीची माहिती ही गोपनीय राहणे आवश्यक आहे. म्हणून सायबर सुरक्षेचा मुद्दा अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो. यात काही त्रुटी राहिल्यास गहजब होऊ शकेल. हे तंत्र विकसित करणारे उद्योगसमूह खाजगी आहेत. त्यांना मिळालेला अनेक जणांचा विदा त्यांनी काळजीपूर्वक हाताळणे अपेक्षित आहे. परंतु ते लोक त्याचा काही गैरवापर करतील का अशी भीती पूर्वानुभवावरून वाटते. सध्या आपली कुठली ना कुठली संपर्क आणि अन्य माहिती अनेक आस्थापनांकडे असते. ती खरेतर त्यांच्या पुरतीच मर्यादित राहावी अशी आपली इच्छा असते. प्रत्यक्षात मात्र तसे होताना दिसत नाही. विविध व्यावसायिक संघटना देखील त्यांच्या सभासदांची संपर्क माहिती व्यापारी मंडळींना विकत असतात. या सर्व प्रकारांवर कठोर नियंत्रण असणे आवश्यक आहे. भविष्यातील आव्हाने समजा बॉट तंत्रज्ञानाचा रुग्णांकडून किंवा सामान्यजनांकडून वाढता वापर होऊ लागला, तर कालांतराने त्यांच्या छोट्या-मोठ्या समस्यांसाठी प्रत्यक्ष डॉक्टरांची गरज लागेल का, हा प्रश्न उपस्थित होईलच. जेव्हा रुग्ण आणि डॉक्टर दोघे मिळून या तंत्राची मदत घेत राहतील तेव्हा यंत्राने दिलेले आणि डॉक्टरांचे निष्कर्ष यात जो काही फरक असेल तोही रुग्णासमोर स्पष्ट होईल. त्यातून काही गैरसमज वाढण्याची शक्यता राहतेच. सध्याच्या डॉक्टरी सल्ला पद्धतीत डॉक्टर व रुग्णांचे एक विश्वासाचे नाते आहे. ते नव्या तंत्राचा वापर करतानाही टिकवले गेले पाहिजे. त्याला तडा जाणे हे दोघांच्याही हिताचे नाही. आज ना उद्या या तंत्रज्ञानातील सखोल विश्लेषण करणारी माहिती वापरकर्त्यासाठी फुकट असणार नाही; तिच्यासाठी पैसे मोजावे लागू शकतील. समजा विविध मोठ्या रुग्णालयांनी या यंत्रणेचा वापर सक्तीचा केला तर मग डॉक्टरांच्या योग्य वेतनाचा प्रश्नही उपस्थित होऊ शकेल. (किंबहुना हे प्रश्न समाजाच्या सर्वच क्षेत्रांना लागू आहेत). याखेरीज वैद्यकीय संशोधनाच्या क्षेत्रात हेराफेरी होण्याचा धोका आ वासून उभा आहे. अर्थात हे पण कुठल्याही संशोधन क्षेत्राला लागू आहे. त्यामुळे संशोधन पत्रिकांच्या संपादकांना अधिक दक्षता बाळगावी लागणार आहे. त्यांच्याकडे आलेले शोधनिबंध अस्सल आहेत की चोरीमारी केलेले, हे शोधण्यासाठी डोकेफोड करत बसावे लागणार आहे. सध्या या सर्व शक्यता आपल्या कल्पनेत आहेत. सामान्यजनांपासून विविध क्षेत्रातील तज्ञ मंडळींपर्यंत अनेक जण या मुद्द्यांवर आपापली मते हिरिरीने व्यक्त करत आहेत. भविष्यात प्रत्यक्ष काय होईल याची आपल्याला भीतीयुक्त उत्सुकता आहे. **************************************************************************** समाप्त