शरत्काल

शरदाचे चांदणे, मधुवनी फुलला निशिगंध नाचतो गोपी जनवृंद, वाजवी पावा गोविंद माणिक वर्माच्या गोड आवाजात हे गाणं ऐकताना मन हरवून गेलं पण पुन्हा पुन्हा शरदाचं चांदणं शब्दाशी घुटमळत राहिलं. 'शरदाचं चांदणं' हा वाक्प्रचार आपण सहसा विशेष गोष्टींसाठीच वापरतो. त्याच्या उच्चारानेदेखील मन आनंदात न्हाऊन निघतं. अशा या शरद ऋतू विषयी मला उत्सुकता वाटली आणि त्या अनुषंगाने काही काही वाचत गेले. 'आंधळे आणि हत्ती' या कथेत प्रत्येकाला तो हत्ती वेगवेगळा वाटतो तसंच काहीसं हे वाचन करताना जाणवत होतं. यामध्ये कालिदासाचं ऋतुसंहार आणि तुलसीदासांचं रामचरितमानस या दोन्हीत शरद ऋतूकडे बघण्याची दृष्टी किती वेगळी आहे हे जाणवत राहिलं. मला जे काही उमजलं ते तुमच्यापर्यंत पोचवण्याचा हा प्रयत्न. कालिदास 'ॠतुसंहार ' हे कालिदासाचं प्रथम काव्य. 'ऋतुसंहार ' म्हणजे ऋतुंचा समूह अथवा ऋतूंची मालिका. या काव्यात कालिदासाने विविध ऋतूंमध्ये निसर्गात होणारे बदल आणि निसर्गाबरोबरच प्रणयी जीवांमध्ये होणारे भावबदल यांचं वर्णन केलेलं आहे. साहजिकच शरद ऋतूचं वर्णन करताना कालिदासाची दृष्टी सौंदर्यामुखी आहे. शरदातील निसर्ग वर्णन करताना कालिदास म्हणतो-- काशांशुका विकचपद्ममनोज्ञवक्त्रा सोन्मादहंसरवतनूपुरनादरम्या। आपक्वशालिरुचिरानतगात्रयष्टिः प्राप्ता शरन्नववधूरिव रम्यरूपा ॥ १॥ शरद ऋतु मध्ये कासफूल / काशफुलाला बहर येतो. शेवरीच्या कापसासारख्या मुलायमआणि शुभ्र पांढऱ्या रंगाच्या पिसांचा फुलोरा घेऊन डोलणारी ही पाती जिचे रेशमी वसन आहे,या ॠतूत फुलणारी कमळं म्हणजे जिचं सुंदर मुखकमल आहे,आनंदाने विहरणाऱ्या हंसांचा कलरव म्हणजे जणू जिच्या पायातील नुपुरांची रुणझुण आहे , तयार झालेल्या भाताच्या लोंब्याप्रमाणे लवलवती अशी जिची देहयष्टी आहे, अशा नववधूच्या रूपात शरदाचे आगमन होते. (ऋतू इथे स्त्रीलिंगी मानला आहे) काशैर्मही शिशिरदीधितिना रजन्यो हंसैर्जलानि सरितां कुमुदैः सरांसि । सप्तच्छदैः कुसुमभारनतैर्वनान्ताः शुक्लीकृतान्युपवनानि च मालतीभिः ॥ २॥ काशफुलांमुळे धरती, चंद्रामुळे रात्र, शुभ्र हंसांमुळे आणि कमळांमुळे तलावातील जळ, सप्तपर्णीच्या बहराने वनप्रांत तर चमेलीच्या फुलांनी उपवन, उद्यानांवर सर्वत्र शुभ्रतेची पखरण केली आहे व्योम क्वचिद्रजतशङ्खमृणालगौरै स्त्यक्ताम्बुभिर्लघुतया शतशः प्रयातैः । संलक्ष्यते पवनवेगचलैः पयोदै राजेव चामरवरैरुपवीज्यमानः ॥ ४॥ वर्षात्ऋतुने नुकताच आपला पाय काढता घेतलाआहे. त्यामुळे पावसाचा वर्षाव करून मेघ रिते झाले आहेत. काही रूपेरी ,काही शुभ्रधवल शंख शिंपल्याप्रमाणे दिसणारे हे शत-शत मेघ वाऱ्याबरोबर वहात आहेत. जणू एखाया राजावर कुणी चवऱ्या ढाळाव्या असंच ते दृष्य आहे. मन्दानिलाकुलितचारुतराग्रशाखः पुष्पोद्गमप्रचयकोमलपल्लवाग्रः । मत्तद्विरेफपरिपीतमधुप्रसे कश्चित्तं विदारयति कस्य न कोविदारः ॥ ६॥ मंद मंद हवेच्या झुळकींनी ज्याचे शेंडे डुलत आहेत. फुलांना बहर आल्यामुळे नाजुक पालवीही त्यांना शोभवत आहे. गुंजारव करत भुंगे त्या फुलातील मधुपान करीत आहेत असा हा 'कोविदार पुष्प' अर्थात 'कचनार' पुष्पवृक्ष कोणाचं चित्त आकर्षून घेणार नाही ? निरभ्र आकाशातील नक्षत्रदर्शनाचा हाच तर काळ! कालिदास म्हणतो - तारागणप्रचुरभूषणमुद्वहन्ती मेघोपरोधपरिमुक्तशशाङ्कवक्त्रा ज्योत्स्नादुकूलममलं रजनी दधाना वृद्धिं प्रयात्यनुदिनं प्रमदेव बाला ॥ ७॥ शरदातील रात्र कशी आहे? तर तिने तारक-समूहांची आभूषणं धारण केली आहेत. मेघांच्या आडून चंद्रमुख डोकावते आहे. धवल चांदण्यांचे विमल (सुंदर) वस्त्र धारण केलं आहे. एखाद्या अल्लड युवतीसारखी अशी ही शरदाची रात्र आहे. कारण्डवाननविघट्टितवीचिमालाः कादम्बसारसचयाकुलतीरदेशाः । कुर्वन्ति हंसविरुतैः परितो जनस्य प्रीतिं सरोरुहरजोरुणितास्तटिन्यः ॥ ८॥ नद्यांविषयी कालिदास म्हणतो - तिच्या पाण्यावरील तरंगांवर 'कारंडव' पक्षी चोची मारत आहेत, कादंब आणि सारस पक्ष्यांचे थवे किना-यावर फिरत आहेत. ( कारंडव, कादंब, सारस - हे पाणपक्षी आहेत) पद्मपरांगानी ते पाणी लालसर दिसत आहे आणि विहरणाऱ्या हंसांच्या कलरवाने भरलेल्या या नदया सर्वानाच आनंदीत करत आहेत. अशा प्रकारेच कालिदासाने शरद ऋतुतील पवन, उपवनं, भाताची शेतं, पहाटेचं दव इत्यादिचं वर्णन केलं आहे. अशा या शरद ॠतुत प्रणयी जीवांचं भावविश्व कसंआहे ? तर शीतल चांदणं पसरवणारा हा चंद्र, पतिविरहिणीला मात्र विखारी बाणांनी घायाळ करीत आहे. उल्हसित करणारा मंद पवन युवकांचं चित्त चंचल करीत आहे.युवती आपल्या काळ्याभोर आणि पुढून किंचित कुरळ्या असणाऱ्या आपल्या केसात मालतीपुष्पांच्या माळा गुंफत आहेत. सुवर्ण कुंडलांनी सज्जित असे कान नीलकमलांनी अधिक सुशोभित करत आहेत. 'तुलसीदास' संत तुलसीदास हे 'रामचरितमानस' या काव्य ग्रंथाचे रचयिते आहेत. या ग्रंथात , रामायणाच्या 'किष्किंधा काण्ड' भागात शरद ऋतु विषयक रचना सापडतात. निसर्गवर्णनाबरोबर जीवनविषयक भाष्य करताना प्रभु रामचंद्र लक्ष्मणाला सांगताना म्हणतात - बरषा बिगत सरद रितु आई। लछमन देखहु परम सुहाई॥ फूलें कास सकल महि छाई। जनु बरषाँ कृत प्रगट बुढ़ाई॥1 हे लक्ष्मणा, आता पावसाळा सरत आला आहे आणि प्रसन्न असा शरद ॠतू आला आहे. पांढ-याशुभ्र कास फुलांनी पृथ्वी सजली आहे. वर्षा ऋतूने आपलं वार्धक्यच जणू त्यातून सूचित केलं आहे. उदित अगस्ति पंथ जल सोषा। जिमि लोभहिं सोषइ संतोषा॥ सरिता सर निर्मल जल सोहा। संत हृदय जस गत मद मोहा॥2॥ लोभ जसं मनाचं समाधान शोषून घेतो तद्वत,अगस्ति ताऱ्याच्या उदयाने मार्गावरील पाणी शोषलं जाऊन तो कोरडा झाला आहे. संतांच्या मदमोहविरहीत निर्मल मनाप्रमाणे नदी-तलावांचं जल निर्मल झालं आहे. रस रस सूख सरित सर पानी। ममता त्याग करहिं जिमि ग्यानी॥ जानि सरद रितु खंजन आए। पाइ समय जिमि सुकृत सुहाए॥3॥ विवेकी पुरुष ज्याप्रमाणे मोहमायेपासून हळूहळू दूर होतो त्याप्रमाणेच नदी- तलाव थेंबाथेंबानी सुकायला सुरवात झाली आहे. ज्याप्रमाणे आपल्या कर्माचे फळ योग्य वेळ येताच प्राप्त होते त्याप्रमाणे शरद ऋतू येताच खंजन पक्षी प्रगट होतात. पंक न रेनु सोह असि धरनी। नीति निपुन नृप कै जसि करनी॥ जल संकोच बिकल भइँ मीना। अबुध कुटुंबी जिमि धनहीना॥4॥ नीतिनिपुण राजाचे व्यवहार जसे स्वच्छ ,पारदर्शक असतात त्याप्रमाणे ही धरती धूळ माती चिखल जाऊन स्वच्छ झाली आहे. विवेकशून्य गृहस्थ ज्याप्रमाणे धनाच्या लोभाने अस्वस्थ होतो त्याप्रमाणे पाण्याची विपुलता कमी होऊ लागल्याने मासे व्याकुळ होऊ लागतात. बिनु घन निर्मल सोह अकासा। हरिजन इव परिहरि सब आसा॥ कहुँ कहुँ बृष्टि सारदी थोरी। कोउ एक भाव भगति जिमि मोरी॥5॥ भगवद्भक्त जसा आशाविरहीत होतो तसं हे आकाश निरभ्र, शोभायमान झाले आहे.जसे काही विरळा भक्त मला प्राप्त करतात तशी एखादी विरळा सर अजूनही या शरद ऋतूत येत आहे. सुखी मीन जे नीर अगाधा। जिमि हरि सरन न एकऊ बाधा॥ फूलें कमल सोह सर कैसा। निर्गुन ब्रह्म सगुन भएँ जैसा॥6॥ श्रीहरीच्या चरणांशी खोल अंतःकरणापासून लीन झालेल्याला जशी कोणतीही चिंता, भिती उरत नाही त्याप्रमाणेच खोल पाण्यातल्या माशांनाही कसलीही फिकीर वाटत नाही. निर्गुणब्रम्ह, सगुण रुपात जसं शोभून दिसतं त्याप्रमाणेच फुललेल्या कमळांनी सरोवरं शोभिवंत झाली आहेत. गुंजत मधुकर मुखर अनूपा। सुंदर खग रव नाना रूपा॥ चक्रबाक मन दुख निसि पेखी। जिमि दुर्जन पर संपति देखी॥7॥ फुलातला मध प्राशन करीत भुंगे गुंजारव करत आहेत. पक्षी विविध आणि मधूर स्वरात कूजन करत आहेत. पण चक्रवाक पक्षी मात्र रात्र होताच वियोगाच्या कल्पनेने दुःखी होत आहे जसा एखादा मत्सरी माणूस दुसऱ्याची संपत्ती पाहून दु:खी होतो. भूमि जीव संकुल रहे गए सरद रितु पाइ। सदगुर मिलें जाहिं जिमि संसय भ्रम समुदाइ॥8॥ सद्गुरू भेटल्यावर जसे सारे भ्रम, शंकांचं निरसन होतं त्याप्रमाणेच शरदाचं आगमन होताच,पावसामुळे आलेले कृमी कीटक नाहीसे होऊन वाटेवरचं भयही नाहीसे झालं आहे कोणत्याही दृष्टीने पाहिलं तरी सुख,आनंद देणाऱ्या अशा या शरद ऋतूचं आपण सर्वजण सहर्ष स्वागत करुया ! (ऋतुसंहारमधील संस्कृत श्लोक समजून घेण्यासाठी याच नावाच्या मूलचंद्र पाठक रचित काव्याची मदत घेतली आहे)