युक्रेन युद्ध - आढावा

फेब्रुवारी २४ ला रशियाने युक्रेन वर आक्रमण केले. ह्याआधी आपण आक्रमण करणार नाही, अमेरिकन गुप्तहेर यंत्रणा उगाच कांगावा करत आहे इत्यादी घोषणा रशियाने केली होती. जर्मनीची भूमिका नाकबूलीची होती तर फ्रेंच यंत्रणेने आक्रमणाची शक्यता नाही असे गृहीत धरले होते. इंग्लंड आणि अमेरिका मात्र आक्रमण होणार ह्या भाकितांवर ठाम होते. शेवटी आक्रमण झालेच. आक्रमणाचा राजकीय उद्द्येश काय होता हे स्पष्ट नव्हते. पुतीन ह्यांनी आपल्या भाषणात डी नाझींफिकेशन वगैरे गुळमुळीत पण व्यापक असे धोरण सांगितले होते. यूक्रेन आणि त्यांचे नेते झेलेन्स्की ह्यांनी मात्र सर्व भाकिते फोल ठरवली. झेलेन्स्की ह्यांनी देश सोडून जाण्यास नकार तर दिलाच पण वरून रशियन आक्रमणाला आपण सामोरे जाणार असे सांगितले आणि अत्यंत प्रभावी पणे आपल्या सैन्याचे नेतृत्व सुद्धा केले. कमकुवत झालेली nato, अफगाण मधील धुळधाणीने मरगळ आलेली अमेरिकन यंत्रणा अचानक अचानक पूर्णपणे गॅल्वनाइझ झाली. युक्रेन चा पाडाव काही दिवसांत होईल अशी भाकिते वर्तवणारे लोक अचानक युक्रेन ची स्तुती सुमने गाऊ लागले. एकूण रशियन सैन्य का कागदी वाघ आहे, सैन्य अत्यंत बेशिस्त, बेजबाबरदार आणि लढण्यास अनुत्सुक आहे असे दिसून आले. इतर सर्व रशियन युद्धे आणि ह्या युद्धांत एक महत्वाचा फरक होता तो म्हणजे ह्या आक्रमणा साठी एक नेता असा नव्हता. विविध भागांतील कमांडर आपल्या पद्धतीने विविध मोर्च्यावरून आक्रमण करत होते त्यामुळे त्यांच्यात समन्वय नव्हता असे दिसून आले. ह्याचे प्रमुख कारण म्हणजे हे आक्रमण अत्यंत गुप्त ठेवण्याची पुतीन ह्यांची धडपड. आता एप्रिल १० ला रशियाने सर्व आक्रमणासाठी एक कमांडर नियुक्त केला आहे. आक्रमणाचा प्रमुख भाग म्हणजे राजधानी कीव ताब्यात घेण्याचा हल्ला होता. आता उपलब्ध माहितीनुसार हा हल्ला नाकी कसा होणार ह्याची इत्यंभूत माहिती अमेरिकन गुप्तहेर यंत्रणेला होती आणि त्यामुळे होस्टमेल वर जेंव्हा रशियाने अत्यंत वेगाने हल्ला केला तेंव्हा त्यांना तोंड देण्यासाठी युक्रेनी सैन्य तयार होते. साधारण ८० हेलिकॉप्टर्स ह्या हल्यांत भाग घेत होती आणि त्यातील अनेक पाडली गेली. होस्टमल घेणे रशियाची कदाचित सर्वांत महत्वाची खेळी होती. पहिल्या दिवसाच्या हल्ल्यानंतर पुढील अनेक दिवस रशियाने आपले सर्वांत चांगले सैनिक हा विमानतळ घेण्यासाठी पाठविले. काही काळ हा तळ त्यांच्या ताब्यांत असला तरी तिथे मोठ्या प्रमाणावर सैन्य उतरवणे त्यांना शक्य झाले नाही. त्वरित वेगाने किंवा घेणे शक्य झाले नसले तरी कीव ला घेरणे हा त्यांचा पुढचा भाग होता. त्यामुळे आता उपलब्ध असलेल्या माहितीनुसार रशियन सैन्याने इथे तळ ठोकण्याची जय्यत तयारी केली होती. मारिओपॉल, खारकीव इत्यादी शहरे ताब्यांत येताच. तिथून रसद पाठवून क्यिव ला संपूर्ण पणे घेरणे हा त्यांचा प्लॅन होता. पण खेरसंन, खारकीव मारिओपॉल ह्यांच्यावर १००% ताबा मिळवणे रशियन सैन्याला खूप जड झाले आणि ह्या दरम्यान रसद आणि इंधन घेऊन येणारे शेकडो ट्रक वाटेवरच अडकून पडले. त्याचमुळे क्यिव च्या युद्धात निर्विवाद पणे युक्रेनी सैन्याने रशियन सैन्याला पूर्ण मात दिली. आणि म्हणूनच रशियन सैन्याने इथून माघार घेतली. किमान ५-८ हजार सैनिक ह्या मोहिमेत मारले गेले असा कयास आहे. माघार घेताना रशियन सैन्याने अत्यंत अमानुषपणे असंख्य निर्दोष नागरिकांना ठार मारले (बुचा मधील शिरकाण). युक्रेनी सैनिकांनी सुद्धा शरण आलेल्या रशियन सैनिकांना गोळ्या घालून ठार मारले. दोन्ही बाजूनी आपल्या गुन्हेगारी सैनिकांना शिक्षा द्यावी अशी मागणी आंतरराष्ट्रीय समुदायाने केली आहे. एका रशियन सैनिकाने तर थेट एका लहानग्या मुलीवर बलात्कार करून त्याचा व्हिडीओ करून टेलिग्राम वर शेयर केला. आणि वरून ह्या प्रकारची खिल्ली उडवली. विविध लोकांनी तात्काय ह्या सैनिकाचा नाव पत्ता सर्व शोधून सार्वजनिक केला. रशियन सैन्य अश्या सैनिकाला तात्काळ शिक्षा करेल हि किमान अपेक्षा आपण ठेवू शकतो. क्यिव मधील पराभवानंतर रशियन माध्यमांनी सुद्धा ह्या विषयावर आपला सूर बदलला. पिस्कोव्ह ह्या पुतीन ह्यांच्या प्रवक्त्याने स्काय न्यूज ह्या ब्रिटिश वृत्त संस्थेला जी मुलाखत दिली त्यांत त्यांनी रशियन सैन्याचे प्रचंड नुकसान झाले आहे अशी कबुली दिली. (tragic loss, substantial casualties). रशियन टीव्ही अजून पर्यंत "स्पेशल ऑपरेशन चे यश" अश्या मथळ्याखाली सर्व बातम्या देत होत्या. ते बदलून त्या जागी आता "युक्रेन मधील स्पेशल ऑपरेशन ची सद्यस्थिती" असा मथळा बदलला आहे. पण क्यिव मधील पराभवाने रशियन सैन्याचे उद्धेश बदलले आहेत. आता कीव चा नाद सोडून रशियन सैन्य डोंबास, समुद्रतट इत्यादी भागांत लक्ष केंद्रित करत आहे. इथे त्यांना आपल्या सैन्याला रसद पुरवणे थोडे सोपे पडत आहे. पण तरी सुद्धा पाश्चात्य माध्यमांच्या माहिती प्रमाणे इथे सुद्धा रसद हि प्रमुख समस्या रशियन सैन्याला भेडसावत आहे. पुतीन ह्यांनी ह्या नामुष्की नंतर बरेच बदल केले आहेत. त्यांच्या गुप्तचर यंत्रणेचे काही प्रमुख नजरकैदेंत आहे. काही जनरल्स ना काढून टाकण्यात आले आहे तर आपल्या माजी सल्लागारांना त्यांनी कोठडीत टाकले आहे. शोइगु आणि गरसिमोव हे दोन्ही पुतीन चे जनरल बरेच चर्चेत होते. अचानक शोईगु गायब झाले आणि उलट सुलट चारचा सुरु झाल्या. त्यानंतर शोइगु ह्यांना हृदयविकाराचा झटका आला म्हणून ते गायब झाले होते असे सांगण्यात आले. आता बरेच दिवस झाले गरसिमोव गायब आहेत. FSB च्या किमान १०० अधिकाऱ्यांना पुतीन ह्यांनी आज कामावरून काढले. किमान एकाला तुरुंगात पाठवले आहे. युद्धाची पुढील फेरी : पुढील युद्ध बराच काळ लांबणार आहे. आज नाटो कमांडर्स नि हे युद्ध बराच काळ चालत राहील म्हणून आता आपली जुनी ट्रीपवायर नीती बदलून रशियन सीमेलगत जास्त सैन्य ठेवायचा निर्णय घेतला आहे. एकूण १ लक्ष अमेरिकन सैनिक आता युरोप मध्ये आहेत. युक्रेन मध्ये विविध देशांतून आलेली शस्त्रास्त्रे अक्षरशहा ओतत आहेत. मी सुद्धा खाजगी प्रमाणावर युक्रेन मध्ये शस्त्रात्रे, शरीर कवच इत्यादी पाठविणाऱ्या स्वयंसेवी संस्थांना मदत केली आहे. युक्रेन ला निशस्त्र करण्याच्या ह्या युद्धाची परिणीती म्हणून आज युक्रेन जगांतील सर्वांत जास्त शस्त्रे असलेला देश बनला असू शकतो. त्याशिवाय पोलंड वगैरेंत फार कमी सैन्य असणाऱ्या नाटोने अचानक तिथे जास्त सैन्य वाढविल्याने. नाटो ची भीती रशियेसाठी आणखी वाढली आहे. फिनलॅंड आणि स्वीडन दोघांनीही आता मोक्याचा फायदा घेत नाटो साठी अर्ज केला आहे आणि ह्या वर्षीच तो मंजूर होईल अशी आशा व्यक्त केली. आता पुढील युद्धांत युक्रेन चा जास्तीत जास्त भाग पादाक्रांत करायचा आणि त्याला वापरून वाटाघाटी करून युद्ध संपवायचे अशी एंडगेम रशियाची असेल. क्यिव चा वेढा सुरु असताना रशियाने झेलेन्स्की ह्यांना वाटाघाटी नको आहेत असा आरोप केला होता. झेलेन्स्की ह्यांना वाटाघाटी नकोच होत्या कारण क्यिव चा वेढा जास्त काळ टिकणार नाही हे त्यांना पुरेपूर ठाऊक होते. आता वाटाघाटी थोड्या जास्त प्रॅक्टिकल असतील. पुढील काही आठवड्यांत युद्ध कसे संपेल हे जास्त स्पष्ट होत जाईल. रशियन सैनिकांचे बरेच नुकसान झाले आहे. रशियन सैन्य BTG च्या तुकड्यांत काम करते. Battalion tactical group म्हणजे साधारण ६००-८०० सैनिकांची एक तुकडी असते. हि तुकडी म्हणजे combined-arms पद्धतीची तुकडी असते. ह्यांत हल्ला किमान दोन आर्म्स कडून होतो. एका बाजूकडून होणाऱ्या हल्ल्याला तोंड द्यायचे असेल तर जे बचावात्मक धोरण राबवावे लागेल त्या धोरणाने दुसऱ्या आर्म्स चा हल्ल्याचा प्रभावी पणा वाढतो. म्हणजे पायदळाने हल्ला केल्यास शत्रू कदाचित आपल्या सुरक्षित स्थानात गोळा होतो, मग सर्व शत्रू घोळक्यांत एका जागी आले कि त्यांच्यावर क्षेपणास्त्र किंवा विमान हल्ला केला जाऊ शकतो. इत्यादी. BTG मध्ये विविध प्रकारचे सैनिक असतात, तोफा, पायदळ, रणगाडे, आकाशी हल्ला, अभियंते, इत्यादी इत्यादी. एखाद्या BTG मधील साधारण ३०% सैनिक आणि हत्यारे नष्ट झाली तर संपूर्ण BTG निरुपयोगी ठरते. त्यांना मग इतर BTG मध्य पाठवले जाते. रशियन सैन्याचे अधिकारी शोइगु ह्यांच्या मते रशियाकडे एकूण १८० BTG आहेत. ह्यातील साधारण १३० BTG युक्रेन वरील आक्रमणात कार्यरत होत्या/आहेत. युक्रेनी सैन्याच्या मते किमान २० BTG पूर्णतः नष्ट झाल्या असून साधारण ४० BTG ची आक्रमक क्षमता नष्ट झाली आहे. युद्धकाळांत दोन्ही बाजू अतिशयोक्ती करतात हे गृहीत धरले तरी इकॉनॉमिस्ट चे शशांक जोशी ह्यांनी गोळा केल्या माहितीवरून सध्या रशियाच्या एकूण ९० BTG कार्यरत आहेत ह्याचा तर साधारण ३०-४० BTG युद्धसज्ज नाहीत (ह्याचा अर्थ ते नष्ट झाले असा होत नाही). संपूर्ण दक्षिण युक्रेनवर ताबा मिळवण्यासाठी ह्या पुरेश्या नाहीत. त्यामुळे रशियाने विविध ठिकाणहून आणखीन सैनिक मागवले आहेत. ह्यांत मध्यपूर्वेतील त्यांचे सैनिक तसेच इतर भाडोत्री सैनिक ह्यांचा समावेश आहे. त्याशिवाय रशिया वर्षाला दोन वेळा सक्तीने काही तरुणांना सैन्यात भरती करते, त्याची पहिली लहर सुद्धा आता येणार आहे, ह्या अर्ध प्रशिक्षित सैनिकांना युद्धभूमीवर पाठवले तर मोठ्या प्रमाणावर त्यांची जीवितहानी होईल. युक्रेन ची स्तिथी सुद्धा तशीच आहे. मनुष्यबळ आणि शस्त्रे दोन्हीत युक्रेन सध्या उजवा आहे पण विमान विरोधी यंत्रणा आणि लढाऊ विमाने हे दोन महत्वाचे घटक त्यांच्याकडे कमी आहेत. रशियन विमाने आधी दिवसाला ३०-४० सॉर्टी करत होती आता ती संख्या साधारण १०० पर्यंत वाढली आहे त्यावरून रशियन वायुदल हळू हळू आपले अस्तित्व वाढवत आहे. अमेरिकन स्वीचब्लेङ द्रोण क्षेपणास्त्रे युक्रेन मध्ये पोचली आहेत पण अजून त्यांच्या वापराचे व्हिडीओ समोर नाही आले आहेत. जेव्हलीन, NLAW. स्टार्सट्रिक, स्टिंगर ह्यांचे मात्र अनेक व्हिडिओ आहेत. (भारताने देशांत बनवलेले ह्या प्रकारचे अस्त्र म्हणजे नाग). त्याशिवाय स्टुग्ना आणि टोचका ह्या सोविएत क्षेपणास्त्रांचा वापर सुद्धा दिसून आला. स्टुग्ना हे युक्रेन ने विकसित केलेले क्षेपणास्त्र आहे. रशियन बाजूने असंख्य प्रकारची क्षेपणास्त्रे दिसून आली (ब्राह्मोस नाही ). कालिबेर, इस्कंदेंर, किन्झल इत्यादी. माझ्या मते युद्धाचे निकाल अश्या प्रकारे असू शकतात. निर्विवाद रशियन विजय : झेलेन्स्की पायउतार होतात, रशियन आपल्याला वाट्टेल त्या करारावर युक्रेनी सही घेते. युक्रेन ला निशस्त्र करते. डोंबास, क्रिमिया रशियन भाग होतात. पाश्चात्य निर्बंध काढले जातात. चांगला रशियन विजय : डोंबास भाग आणि क्रिमिया रशियन भाग होतात. युक्रेन EU आणि नाटो दोन्ही चे सदस्यत्व नाकारतो. रशिया संपूर्ण युक्रेनी किनारपट्टी ताब्यांत घेऊन युक्रेन ला भूबंद प्रदेश करते. पाश्चात्य निर्बंध काढले जातात. नामुष्कीचा रशियन विजय : दोबांस भाग आणि क्रिमिया वर रशियन ताबा राहतो पण युक्रेन मान्य करत नाही. पाश्चात्य निर्बंध कमी होतात. युक्रेन नाटो आणि EU दोन्हीचे सदस्यत्व नाकारतो. काही प्रमाणात शस्त्रांवर नियंत्रण मान्य करतो. युक्रेनी किनारपट्टी १००% रशियन नियंत्रणाखाली येत नाही. नामुष्कीचा युक्रेनी विजय : युक्रेन कसलाही करार करत नाही. निर्बंध तसेच राहतात. युक्रेन किमान EU चा भाग बनते. युक्रेन भूबंद प्रदेश बनतो. चांगला युक्रेनी विजय : युक्रेन भूबंद प्रदेश बनत नाही. खेरसण आणि मारिओपॉल युक्रेनी ताब्यांत राहते. युक्रेन ला EU चे सदस्यत्व मिळते. निर्विवाद युक्रेनी विजय. सर्व परिस्थिती २०२२ च्या जानेवारी महिन्यात होती तशी बनते. आणि ह्यातील कुठलीही परिस्थिती उद्भवली तरी रशियाचे इतर नुकसान हे मात्र आता नक्की आहे. - युरोपियन प्रदेश आणखीन वेगाने रशियापासून दूर राहतील. - रशियन इंधनाची आयात खालावेल. - विविध व्यापारी क्षेत्रांत रशियन अर्थव्यवस्था मागे पडत राहील आणि चीन वर अवलंबून राहील. - भारतासारखे ग्राहक रशियावरील आपले अवलंबन कमी करतील. - फिनलॅंड आणि स्वीडन NATO च्या सदस्यत्वासाठी आता वेगाने प्रयत्न करतील.