अनुष्टुप/अनुष्टुभ सराव - हलकीफुलकी काव्यपूर्ती

यातील फार काही कळत नाही. एक व्हॉटस ऍप फॉरवर्ड आहे. पेस्ट करतो. कविता करण्याचे शास्त्र म्हणजे छंदोरचना म्हणजे पद्यरचना. छंदोरचनेच्या मुळाशी भाषेतील ध्वनींची विशिष्ट रचना त्याचप्रमाणे विशिष्ट लयबद्धताही असते. छंदोरचना गायला अतिशय सोपी असते. वेदांमध्ये छंदोबद्ध मंत्र आहेत. पिंगलनाग ऋषींचे छंदःसूत्र, शौनक ऋषींचे ऋक्प्रातिशाख्य, कात्यायन ऋषींचे सर्वानुक्रमणी, शांखायन ऋषींचे श्रौतसूत्र हे ग्रंथ छंदोविषयक माहिती देतात. बहुतेकवेळा ऋषी स्त्रोत्र संपवताना हे कोणत्या छंदात लिहिले आहे याचा उल्लेखही करतात. जसे की अनुष्टुभ्. ॐ हा एकाक्षरी दैवी गायत्री छंद आहे. अक्षरगणवृत्तात लघू म्हणजे र्‍हस्व उच्चार होणारी अक्षरे आणि गुरू म्हणजे दीर्घ उच्चार होणारी अक्षरे. यांचा क्रम रचनेतल्या प्रत्येक ओळीत पाळण्याचा नियम आहे. यामध्ये ४ ओळींची गण रचना सारखी असते, २ ओळींची सारखी असते अथवा सर्वच ओळींची वेगळी असू शकते. *अक्षरगण वृत्तांची लक्षणगीते आणि उदाहरणे* *भुजंगप्रयात* लक्षणगीतः क्रमानेच येती य चारी जयात, म्हणावे तयाला भुजंगप्रयात । पदी अक्षरे ज्याचिया येत बारा, रमानायका दुःख माझे निवारा ॥ यमाचा यमाचा यमाचा यमाचा , यमाचा यमाचा यमाचा यमाचा । उदाहरणः रामदास स्वामींनी रचलेले मनाचे श्लोक ह्याच वृत्तात लिहिले आहेत. मना श्रेष्ठ धारिष्ट जीवी धरावे, मना बोलणे नीच सोशित जावे । स्वये सर्वदा नम्र वाचे वदावे, मना सर्व लोकांस रे नीववावे ॥ विचारून बोले विवंचून चाले, तयाचेनि संतप्त तेही निवाले । बरे शोधल्यावीण बोलो नको हो, जनी चालणे शुद्ध नेमस्त राहो ॥ *इंद्रवज्रा* ती इंद्रवज्रा म्हणिजे कवीने ता ता ज गा गा गण येति जीने त्या अक्षरे येति पदात अक्रा 'तारी हरी जो धरि शंखचक्रा *उपेंद्रवज्रा* उपेंद्रवज्रा म्हणतात तीला' ज ता ज गा गा गण येती जीला रावणविरचित शिवतांडवस्तोत्र हे काव्य *पञ्चचामर* वृत्तात बांधलेले आहे. जटा कटाहसंभ्रम भ्रमन्निलिंपनिर्झरी । विलोलवीचिवल्लरी विराजमानमूर्धनि ॥ धगद्धगद्धगज्ज्वल ल्ललाटपट्टपावके । किशोरचंद्रशेखरे रतिः प्रतिक्षणं मम ॥ *पृथ्वी* १. सदैव धरिते जसाजसयलाग पृथ्वी पदी २. आहे वृत्त विशाल म्हणती सू़ज्ञ पृथ्वी तया | आधी जसज त्या पुढे सयलगा ही येती तया || * मंदाक्रांता* उदा० १ १. मंदाक्रांता म्हणति तिजला, वृत्त हे मंद चाले | ज्याच्या पादीं म भ न त त हे, आणि गा दोन आले || २. मंदाक्रान्ता मभनततगा गागणी मंद चाले || मंदाक्रांता उदा० ३ मेघांनी हे गगन भरतां गाढ आषाढमासी होई पर्युत्सुक विकल तो कांत एकांतवासी तन्निःश्वास श्रवुनि रिझवी कोण त्याच्या जिवासी? मंदाक्रांता सरस (की ललित?) कविता कालिदासी विलासी....माधव ज्युलियन *मंदारमाला* मंदारमाला कवी बोलती हीस कोणी हिला अश्वघाटी असे साता तकारी जिथे हा घडे पाद तेथे गुरू एक अंती वसे. *मालिनी* न न म य य गणांनी मालिनी वृत्त होते. उदा० अनुदिनि अनुतापे,तापलो रामराया परमदिनदयाळा नीरसी मोह माया | *वसंततिलका* १. जाणा वसंततिलका व्हय तेचि वृत्त येती जिथे त भ ज जा ग ग हे सुवृत्त २. येता वसंततिलकी तभजाजगागी 3. ताराप भास्कर जना सजनास गा गा । ताराप भास्कर जनास जनास गा गा ॥ * शार्दूलविक्रीडित* मंगलाष्टके म्हणताना ची चाल वापर्रोन हे म्हणा. १. आहे वृत्त विशाल त्यास म्हणती शार्दूलविक्रीडित मा सा जा स त ता ग येति गण हे पादास की जोडित. २. मासाजा सतताग येति गण ते शार्दूलविक्रीडिती ३. मानावा समरा जनास समरा ताराप ताराप गा म्हातारी उडता न येचि तिजला माता मदीया अशी। कांता काय वदो नवप्रसव ते साता दिसांची तशी॥ मंगलाष्टके शार्दूलविक्रीडित वृत्तात असतात. *शिखरिणी* १. तया वृत्ता देती विबुधजन संज्ञा शिखरिणी जयामध्ये येती य म न स भ ला गा गण गणी. २. जयामध्ये येती य म न स भ ला गा शिखरिणी| ३.यमानासाभाला ग गण पदि येता शिखरिणी । ४. यमाचा मानावा नमन समरा भास्कर ल गा । यमाचा मानावा नमन समरा भास्कर ल गा ॥ आशा आहे डोक्याला जरा व्यायाम मिळेल आणि येथून पुढे काव्याचा आनंदा चांगला घेता येईल.

फार पुर्वी येथे अजून एक चर्चा झाली होती. https://www.misalpav.com/node/4555

आकृतिबंध - XXXX लगागागा XXXX लगालगा वापरून प्रयत्न करतोय पण जमेना. अजून कुणी प्रयत्न केला का?

https://www.maayboli.com/node/21889

दुसरी ओळ पूर्ण करण्यासाठी अनंत वाटा आहेत हे उघडच. मुद्दामच बाष्कळ उदाहरण देतोय. एकदा हा छंद डोक्यात बसला की आपण छांदिष्ट बनतो! 2) चहाच्या या कपामध्ये साठली साय काय ही किंवा चहाच्या किटलीमध्ये पडली पाल काय ही किंवा चहाच्या वखताला हो वाजली काय बेल ही किंवा थोडा बदल करून चहाचिया कपाभौती मुंग्यांची रांग काय ही . आता बाकीच्या उदाहरणांना हात घाला बरं.

आम्हाला असे वृत्तात राहणे कधीच झेपले नाही. आम्ही आपले मुक्तवाले. बाकी,लेखन माहितीपूर्ण आहे, आभारी आहे. लिहिते राहा. समजून घेतोय. -दिलीप बिरुटे

प्रणील पर्जन्याचे प्रावरण

पावसाने पावसाला, पावसातच गाठले धगधगीत धरणीला, हायसे मग वाटले सरसरुनी सर आली, चिंब सारे भिजले झडझडून झड झाली, रान हे झिम्माडले चातकाने चोच भरुनी, जिवनामृत चाखिले कोवळासा कोंब करीतो, नयन अपूले किलकिले, भुमीवरती भुछत्राने, छत्र कैसे उघडीले प्रदोशकाली पश्चिमेला, इंद्रधनुकले प्रगटले टपटपीत टाकळा अन, अघाडा दुर्वा फुले पायवाटेच्या कडेने, पाय चूंबू लागले जिवतीचा जीव हरखे, पाहूनी हे सोहळे जीवनाने जीवनाला, शुभाशीष ऐसे दिले पैजारबुवा, प्रावरण

लोकशाही साठ वर्षे नांदली होती जिथे चिखल सगळा माजला हा भाजपा येता इथे नोटबंदी जीडिपीला कडकडा डसली कशी नोकरी टाकून जनता भजी तळती दशो दिशी लक्ष ते पंध्रा कोठे उडुनी चालले पहा विजय मल्ल्या शहा मोदी देतसे धन्यवाद हा नको शाळा नको औषध नको ते पूल रेलवे रंग बदला , नाव बदला चालले व्यर्थ सोहळे कधी माता, कधी बंधू छायाचित्रे प्रकाशती पण पुजेच्या समारंभी सुपारी का लागती ? देशांतर कधी करतो , कधी वेशांतरी उभा आलेख पोचला खाली तरी घेई सभा सभा