रूढी, समजुती, परंपरा व त्यामागची संभाव्य शास्त्रीय, तार्किक कारणे

:) धागा शतक होणार असे दिसते

धुमसती कांडी देताना देणार्‍याला किंवा घेणार्‍याला चटका लागू शकतो. तो टाळण्या साठी हा रिवाज सुरु झाला असवा.

कांडी दिल्यास त्याला आयुष्यभर जे चटके बसतात ते टाळण्यासाठी काही रुढी?

चैतन्यकांडीवरून आठवलं. कॉलेजमध्ये असताना, एका सिनिअरने समोरच्या पानवाल्याच्या दुकानातून चैतन्यकांडी प्रज्वलित करून आणण्याचा हुकूम दिला. पानवाल्याने ती प्रज्वलित करून देताना, "एक दोन झुरके मार, म्हणजे ती प्रज्वलित राहील" असा प्रेमळ सल्ला दिल्याचे आठवते. मात्र विडी प्रज्वलित ठेवण्यासाठी अशी कृती करावी लागत नाही अशी बहुमूल्य माहिती विनामूल्य पदरात पडली. बाय द वे, विडीला कोणती कांडी म्हणायचे बरे ? ग्लासामधले द्रव्य चारी दिशाना शिंपडण्यामागचे किंवा बाटली उपडी करून बुचाच्या जमा झालेले द्रव्य अविवाहित मित्राला पाजण्यामागचे शास्त्रीय (असल्यास) किंवा तार्किक कारण कळले असते तर ह्या धाग्याचा हेतू सफल झाला असता. विषयाला धरून एक प्रश्न विचारतो - उत्तेजनाद्रव्य चषकांत भरल्यावर, चषक एकमेकांवर नाजूकपणे भिडवल्यावर 'चिअर्स' म्हणतात. चिअर्स एकमेकांच्या आनंदात वृद्धी होवो ह्या इच्छेने बोलतात पण मुख्य प्रश्न हा आहे की असे चषक का भिडवितात ? युअर टाइम स्टार्टस नाऊ.

चैतन्यकांडीवरून आठवलं. कॉलेजमध्ये असताना, एका सिनिअरने समोरच्या पानवाल्याच्या दुकानातून चैतन्यकांडी प्रज्वलित करून आणण्याचा हुकूम दिला. पानवाल्याने ती प्रज्वलित करून देताना, "एक दोन झुरके मार, म्हणजे ती प्रज्वलित राहील" असा प्रेमळ सल्ला दिल्याचे आठवते. मात्र विडी प्रज्वलित ठेवण्यासाठी अशी कृती करावी लागत नाही अशी बहुमूल्य माहिती विनामूल्य पदरात पडली. बाय द वे, विडीला कोणती कांडी म्हणायचे बरे ? ग्लासामधले द्रव्य चारी दिशाना शिंपडण्यामागचे किंवा बाटली उपडी करून बुचाच्या जमा झालेले द्रव्य अविवाहित मित्राला पाजण्यामागचे शास्त्रीय (असल्यास) किंवा तार्किक कारण कळले असते तर ह्या धाग्याचा हेतू सफल झाला असता. विषयाला धरून एक प्रश्न विचारतो - उत्तेजनाद्रव्य चषकांत भरल्यावर, चषक एकमेकांवर नाजूकपणे भिडवल्यावर 'चिअर्स' म्हणतात. चिअर्स एकमेकांच्या आनंदात वृद्धी होवो ह्या इच्छेने बोलतात पण मुख्य प्रश्न हा आहे की असे चषक का भिडवितात ? युअर टाइम स्टार्टस नाऊ.

पलेल्या अवस्थे पेक्षा केर काढणारी अवस्था अधिक सावध असते

हे वाक्य वाचुन भुलभुलैय्या मधला रसिका जोशी चा झाडू वाला प्रसंग आठवला :)

अंशतः सहमत. अगदीच अस्पृश्यताही समर्थनीय ठरत नाही त्याच वेळी युरोपीय ज्या नव्या वसाहतीत गेले अशा अनेक वसाहतींमध्ये युरोपीय नव लोकसंपर्कातून वीषाणू जिवाणू बाधा होऊन इम्यूनिटी नसल्याने साथीचे आजार पसरुन अख्खी लोकसंख्या नामशेष झाली ते ही सयुक्तीक ठरत नाही. काही वीषाणू संक्रमण अटळ असते शरीराच्या नैसर्गिक प्रतिकारशक्तीस काही पर्याय नाही. सरसकट अस्पृश्यतेत रुपांतरण न करता किमान आजारी आणि अशक्त व्यक्तींनी शेकहँड टाळणे ठिक. कारण हात स्वच्छ असतील तरीही श्वसना वाटे वीषाणू संक्रमणाचा धोका शिल्लक रहातो. इतर सशक्त व्यक्तिंनी पुरवी प्रमाणे अभ्यागतांचे स्वागत हात पाय धुण्यासाठी गरम पाणी साबण देऊन करावे आणि नंतर हस्तांदोलन करावे असे वाटते.

रूढी, परंपरा आणि कर्मकांडे यात सतत नवनवीन गोष्टींची भर पडताना दिसते. त्यात जगभरच्या इतर संस्कृतीमधून घेतलेल्या उसन्या प्रथांचाही समावेश होत चाललेला आहे. खर्चिक, दांभिक आणि निरूपयोगी गोष्टी तर आधुनिक कर्मकांडांमधेही असतातच. (प्री वेडिंग शूट, तथाकथित टीम बिल्डींग अ‍ॅक्टिव्हिटीज , कंपनीच्या खर्चाने केलेले नाईट आउट, बेबी शॉवर, व्हेलेंटाईन डे, हॅलोविन डे, अमुक डे तमुक डे, लग्नप्रसंगी वराची चप्पल पळवणे, आंतरपाट मधे असताना वराने वधूला उजलून घेणे, सोवळ्या ओवळ्यासारखे स्थानमहात्म्य दर्शक आधुनिक टाय डे, ब्लेझर डे सारखे ड्रेस कोड पाळणे, फीत कापून उद्घाटन करणे, संचलणे आणि कवायती इ.). यात अमुक एक संस्कृती आणि अमुक एक धर्माचा संबंध दिसला की अन्यायकारक किंवा शोषणपूरक नसलेल्या प्रतिकात्मकतेला देखील एक ठराविक समाजघटक कडाडून विरोध करताना दिसतो हे गमतीशीर वाटते. असो.

.... ‘आपण पाळत आलेल्या किंवा आसपास दिसण्यात येणाऱ्या...

सद्य वर्तमान काळ, भूतकाळातील तत्कालीन वर्तमानकाळाबद्दल सकारात्म्कता, सांस्कृतिक परंपरांच्या ठेव्यातील सकारात्मक उद्दीश्टे शोधण्याचा, न्हाऊ घातलेल्या पाण्यातील बाळ फेकले जाणार नाही याचा रचनात्मक प्रयत्न धागा लेखातून दिसून येतो

अनेक कालबाह्य रुढी व परंपरा संस्कृतीच्या/धर्माच्या नावाने गतानुगतिक पद्धतीने पाळल्या जातात. शास्त्र असतं ते! ;)

घाटपांडे साहेबांच्या समतोल दृष्टीकोण सहसा मला भावतो, बाळाला न्हाऊ घातलेले पाणी टाकले जावे संस्कृती आणि समाज अधिक उन्नत व्हावा म्हणून टिका नक्कीच गरजेच्या असतात त्यांचे स्वागत करावयास हवे पण न्हाऊ घातलेले पाणी फेकुन दिल्या नंतर एक बाळ शिल्लक रहाणार असते त्याकडे दुर्लक्ष करण्याची टिकाकारांची अपेक्षा कितपत रास्त असते ? १९ व्या शतकातले २० व्या शतकात, २०व्या शतकातले काही सुधारणा संशोधन २१ व्या शतकात बाद होणार असते म्हणजे १९ अथवा २० शतकात झालेल्या सुधारणा आणि संशोधनाच्या उद्दीष्टात तत्कालिन संसाधन आणि ज्ञानाच्या मर्यादेत झालेल्या प्रयत्नांचे उद्दीष्ट्ये सकारात्मक आणि शास्त्रीय म्हणजे गिव्हन अंडरस्टँडींगमध्ये लॉजीकल आणि पद्धतशिर नसतीलच असे नव्हे. हे डिस्काऊंटींग अंडरस्टँडिंग आम्ही १९ वा २० व्या शतका बाबत दाखवू शकतो तर प्राचीन काळाबाबतही तत्कालीन संसाधन आणि ज्ञानाच्या मर्यादा लक्षात घेऊन का दाखवू नये. ऋग्वेदात बहिणीच्या प्रस्तावास नकार देणारा यम, इंद्रपूजा नाकारुन पर्वत पूजा श्रेयस्कर असल्याचे सुचवणारा कृष्ण, शेतीच्या आर्थिक वृद्धीसाठी गाईं-बैलांचे सेवन करण्याचे थाबंवणारा समाज, ईश्वराच्या नावाने अर्चांसाठी केल्या जाणारे प्राणी बळी थांबवण्यासाठी चळवळी प्रमाणे झटणे, अद्वैत सिद्धांत, काम्य व्रतांना नाकारून इश्वराच्या नावाने कर्मयोग सांगणे, सत्यं शिवम सुंदरम, अहं ब्रह्मास्मी , कराग्रे वसते लक्ष्मी, शुभम करोती पसायदान, अशी महा वाक्ये प्रचलित करणे या त्या त्या काळाच्या उपलब्ध मर्यादेत झालेल्या सुधारणाच असतात. घरात येणारी नवी सून धनधान्याने भरलेला तांब्या पायाने लवंडते यात धान्याची नासाडी पहाणार की घरात येणार्‍या नव्या सदस्यांच्या छोट्या मोठ्या चुकांचा बाऊ न करता घरातील आपले पणाचा आधिकार पहाणार ? भाकरीचा तुकडा ओवाळून टाकताना नसलेली नजर काढण्याचे अंधश्रद्धात्मक औचित्य आजच्या काळात शिल्लक नसेल कदाचित पण अंधश्रद्धेच्या मर्यादा लक्षात ठेऊन केवळ प्रेमापोटी काढलेल्या नजरेच्या कृती मागचे अनमोल प्रेमाची अनुभूती केवळ तर्कांच्या हट्टांसाठी त्याज्य करावी काय? किंवा व्यक्तिंना वेळोवेळी ओवाळणे असेल. ओवाळल्याने अथवा आशीर्वाद दिल्याने प्रत्येक व्यक्ती प्रत्येक कार्यात यशस्वी होतेच असे नाही तर्कांची कसोटी कडक केली तर शुभ शब्दातील शुभ शब्दच नव्हे तर सकारात्मक इच्छांना ही अर्थ कारण त्रयस्थाच्या इच्छा केवळ इच्छा असतात त्यांचे भविष्यातील घटनाक्रमाशी आणि फलिताशी नात्याची ग्वाही देणे कदापी संभव नसते म्हणून सदिच्छा व्यक्त करणे आशिर्वाद देणे आशिर्वाद देताना चार रंगित तांदूळाचे दाणे फेकणे ओवाळणे इत्यादीतील प्रसन्नता मानसिक समाधान आनंद विश्वास यांचा प्रत्यय थांबवणे खरेच गरजेचे आहे काय ? कुंकू अथवा टिकली टेक्निकली यात शृंगार तरी आहे. पुरुषांनी कपाळावर गंध लावणे अंधश्रद्धेच्या यादीत सहज ढकलता येते त्यात नटण्याचाही उद्देश्य नसतो. कालच्या हिशेबाने कुंकू गंधाचा सांस्कृतिक शिरकाव कदाचित अंधश्रद्धेनेही झाला असेल. पण कपाळावरील कुंकू आणि गंधामुळे स्त्रीपुरुष संवाद-काळात कपाळ व डोळ्यांवर लक्ष केंद्रीत ठेवणे सोपे होऊन ऑगलींगच्या शक्यता कमी रहात असतील - (मी पडदा पद्धतीचा समर्थक नाही हे यावेळी नमुद करतो) आणि प्रथेचे उपयुक्तता आणि सौंदर्य मुल्य असेल तर प्रथा केवळ जुनी आहे म्हणून दडपण्यात काही अर्थ असेल का ? डोक्यावरच्या पदराचे अट्टाहास पुरुषसत्ताकतेचे निदर्शक म्हणून मागे टाकणे श्रेयस्कर असले तरी, नवीन कितीही पोषाख आले तरी नऊवारीसाडीचे स्त्री संदर्भात उपयुक्तता मुल्य कसे कमी होते ? असो.

ज्या काळात सहज अग्नी प्रज्वलन साधनांची कमतरता राहीली असेल आणि नेलेल्या अग्नीचे वार्‍यापासून संरक्षण हा उद्देश्य समजण्या सारखा आहे. दहनासाठी नदी काठ निवडले जाणे मडक्यात अग्नी नेण्याच्या दृष्टीने अंशतः दुय्यम बाब असावी. (आता हि माझी छिद्रान्वेषी तर्क चिकित्सा निरुद्देश्यच आहे- पुढे जाऊन कुणि त्याचे इतर कोणतेही म्हणजे सार्कॅझम सहीत अर्थ काढू नयेत -एखादी नवी अंधश्रद्धा शब्दपुजा जन्मू म्हणून फॉर रेकॉर्ड )

साधारण ८० अंश सेल्सियस ला सर्व जिवाणू आणि विषाणूच नव्हे तर बरीचशी विषे सुद्धा निष्क्रिय/ मृत होतात. त्या मुळे अगदी उकळते नसले तरी कढत पाणी असेल तर त्याने बहुसंख्य जिवाणू आणि विषाणू निष्क्रिय/ मृत होतील आणि बरीचशी विषे सुद्धा. रूढी त्यासाठी आहे का हे माहिती नाही

मी सुद्धा व्यक्तिपुजांचा मुलतः विरोधक आहे पण देवाच्या नावाने बदलण्यास युक्त नियम पुस्तके परंपरा बदलू दिल्या जात नसतील तर नवे देवाची कालांतराने देव म्हणून जागा घेणारे बदललेल्या काळाचे नवे देव तयार व्हावेत म्हणून थोडा काळ एरवी असह्य व्यक्ती पूजा सहन करुन घेण्यास हरकत नसावी. तोंडपुजेपणा व्यक्तिशहः व्यक्तीपूजा न करणार्‍ञांना कठीण वाटले तरी एकदा तोंडपुंजेपणाची स्पर्धा करण्याचे ठरवलेले असले तर इतरांना मागे टाकणे कठीणही नसावे.