संगणक व आंतरजालाचा वापर करणार्‍या उपकरणांवरच्या डेटाची चोरी : समज-गैरसमज

वैयक्तिक, व्यापारी आणि सरकारी स्तरांवर, संगणक आणि आंतरजालाचा वापर करून माहिती संकलन करणे व ती माहिती फायदेशीररीत्या वापरणे, ही गोष्ट आजकाल रोजच्या जेवणाइतकी सामान्य झाली आहे. अर्थातच, साठवलेला डेटा नष्ट होणार नाही हे पाहणे व त्याचे चोरीपासून संरक्षण करणे हे सर्वसामान्य काळजीचे विषय झाल्यास आश्चर्य ते काय? संगणक वापरून बनवलेल्या, विशेषतः चीनी बनावटीच्या उपकरणांवरच्या, (उदा : मोबाईल, लॅपटॉप, डेस्कटॉप, सर्वर, इ) डेटाची चोरी हा सद्या सर्वसामान्य जनतेत काळजीने व भितीने चर्चिला जाणारा विषय आहे. या विषयाबाबत, लोकांच्या मनात अनेक समज, गैरसमज आणि भिती आहे. व्हॉट्सअ‍ॅपसारख्या सामाजिक माध्यमातले स्वघोषित तज्ज्ञ, त्या आगीत "स्वनिर्मित, अर्धवट माहितीवर आधारलेला, काल्पनिक, वैयक्तिक अगाध लॉजिकवर आधारलेला, इत्यादी मजकुराचे" तेल सतत ओतून ती आग धगधगत ठेवत असतात. अर्थातच, सर्वसामान्यांच्या जिव्हाळ्याचा असलेल्या या विषयाबाबत, काही तथ्ये जाणून घेणे आवश्यक गोष्ट आहे. या लेखात, इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांवर साठवायच्या/साठवलेल्या डेटाच्या चोरीबद्दल, "सर्वसामान्य वापरकर्त्यांच्या दृष्टीने", विशेषतः खालील मुद्दे केंद्रस्थानी धरून, विचार केला आहे : (अ) अश्या उपकरणातील डेटाच्या चोरीचे प्रमाण किती आहे, ती का केली जाते आणि कशी केली जाते?, (आ) अशी उपकरणे वापरण्यातले धोके कोणते व किती प्रमाणात आहेत? (इ) उपकरणे खरेदी करताना आणि वापरताना सर्वसामान्य वापरकर्त्याने घ्यायचे निर्णय, ते निर्णय घेताना वापरायचे दंडक व त्या निर्णयांचे शक्य बरे-वाईट परिणाम. *************** (अ) चीनी कंपन्यांनी बनवलेले मोबाईल किंवा सर्वसामान्य वापराची इतर कोणतीही इलेक्ट्रॉनिक वस्तू वापरून चीनी कंपन्या डेटा चोरी करू करण्याची शक्यता : हे सैद्धांतिकदृष्ट्या (थिअरिटिकली) व तंत्रज्ञानाच्या दृष्टीने शक्य असले तरीही, सद्यातरी तो एक सिद्ध न झालेला व अर्धज्ञानावर आधारलेला गैरसमज आणि/किंवा कल्पनेची भरारी आहे आहे. कारण, १. चीनच्या एकंदर अर्थव्यवस्थेत, मोबाईल किंवा तत्सम नेहमीच्या वापराच्या इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे निर्यात करून मिळविलेल्या उत्पन्नाचा भाग, फार मोठा आहे. २. जी उपकरणे मुख्यतः वैयक्तिक स्तरावर वापरली जातात, त्यांच्यावरचा डेटा चोरी करून दोन-पाच हजारांची चोरी (पक्षी : कंपन्यांच्या दृष्टीने चिल्लर किंवा चिंधीचोरी) करून आपला अनेक दशलक्ष/कोटी डॉलर्सचा जागतिक व्यापार धोक्यात आणणे, हा त्या कंपन्यांचा तद्दन मूर्खपणा होईल, याबद्दल दुमत नसावे. अशी वैयक्तिक उपयोगाची उपकरणे बनवणार्‍या कंपनीतर्फे वैयक्तिक डेटाच्या चोरीचे एकही उदाहरण व्यवहारात सिद्ध झालेले नाही. ३. सद्याचा बहुतेक आंतरराष्ट्रीय व्यापार, जागतिक व्यापार संघटनेच्या (World Trade Organization) नियमांनुसार चालतो. भारत त्या संघटनेचा सभासद आहे. त्यामुळे, केवळ सर्वसामान्य (ले मॅन) कल्पनेवर किंवा वैयक्तिक भितीवर आधारलेले निर्णय घेऊन भारत (किंवा इतर कोणताही सभासद देश) दुसर्‍या सभासद देशातून होणारी आयात थांबवू शकत नाही. ४. याउप्परही, तुमच्या मनात भिती असल्यास, वैयक्तिक सुरक्षेबद्दल विचार करताना, तुम्ही स्वतःला काही प्रश्न विचारलेत तर त्यांची योग्य उत्तरे तुम्हाला निर्णय घ्यायला मदत करतील (त्या प्रश्नांची सद्यस्थितीतील योग्य उत्तरे कंसांत दिली आहेत) : * चीनी (किंवा इतर कोणत्या) कंपन्यांवर संशय असेल तर... अश्या कंपन्यांनी निर्माण केलेली उत्पादने विकत घेण्याची कोणावर जबरदस्ती आहे काय? (अजिबात नाही. तुम्हाला सुरक्षित वाटू शकणारे आणि/किंवा चीनी नसलेल्या उत्पादनांचे अनेक पर्याय बाजारात उपलब्ध आहेत.) * चीनी (किंवा इतर कोणत्या) कंपन्यांवर संशय असेल, आणि तरीही अश्या कंपन्यांनी निर्माण केलेली उत्पादने विकत घेणार असाल तर... त्या उपकरणांवर आपल्याला फार महत्त्वाचा वाटणारा व चोरी होण्याची शक्यता वाटणारा डेटा साठवण्याची कोणावर जबरदस्ती आहे काय? (अजिबात नाही. तुम्हाला सुरक्षित वाटू शकेल केवळ तोच आणि तेवढाच डेटा उपकरणावर ठेवा.) *************** (आ) तर मग, वैयक्तिक डेटाच्या चोरीच्या बातम्या आपण माध्यमांत पाहतो तो काय प्रकार आहे? आपल्याला सेवा पुरवणार्‍या अनेक कंपन्यांना (मोबाईल कंपनी, गुगल, फेसबुक, व्हॉट्सअ‍ॅप, बँक, इ) आपण आपला डेटा स्वखुशीने पुरवत असतो. अश्या कंपन्यांचे सर्वर हॅक होऊन तो डेटा चोरीला जाऊ शकतो आणि तो वापरून पैशांचे अपहरण होऊ शकते किंवा इतर काही धोका उद्भवू शकतो. या संबंधात खालील गोष्टी समजावून घेणे आवश्यक आहे... १. बँकेच्या/कंपनीच्या सुरक्षेत कितीही कडेकोट बंदोबस्त ठेवला तरीही एखाद्या बँक/दुकानावर दरोडा पडणे अशक्य नसते, असा हा काहीसा प्रकार आहे. तुम्ही कितीही भारी सुरक्षाप्रणाली वापरली तरी त्याच्यातले कच्चे दुवे शोधून त्यांचा फायदा घेणार एखादा चलाख चोर निघतोच. संबधित कंपन्यांचा व्यापारी फायदा त्यांच्या विश्वासार्हतेवर व सभासदसंखेवर अवलंबून असल्याने, त्या आपली सुरक्षाप्रणाली सतत सबळ ठेवण्यासाठी कार्यरत असतात. कमकुवत सुरक्षाप्रणाली असण्याचा संशय असलेल्या बँकेच्या/कंपनीच्याबाबत वापरकर्त्याला एक पर्याय उपलब्ध असतो... त्यांची सेवा वापरू नये. २. वैयक्तिक डेटाच्या चोरीचा दुसरा प्रकार म्हणजे फिशिंग. या प्रकारात, व्यक्तीला फोन अथवा ईमेल पाठवून त्याद्वारे बँक/विमा खात्याचे तपशील किंवा क्रेडिट/डेबिट कार्डचे तपशील (उदा : खाते क्रमांक, पंजीकृत इमेलअ‍ॅड्रेस, पासवर्ड, पिन नंबर, ओटिपी, इ) माहिती करून घेतले जातात आणि त्याद्वारे पैश्यांची चोरी केली जाते. या प्रकारात बँक, विमा कंपनी, कार्ड कंपनी, इत्यादींची काहीच चूक नाही; तर अशी संवेदनाशील माहिती, फोन अथवा ईमेलवर, अनोळखी व्यक्तीला देणार्‍याचीच पूर्णतः चूक आहे. 'मी अमुक अमुक कंपनीचा माणूस आहे आणि आपल्या घराचे काम करणार आहे' असे म्हणणार्‍या व्यक्तीच्या हातात कोणी आपल्या घराची चावी दिली, तर नंतर झालेल्या चोरीची जबाबदारी चावी देणार्‍याचीच असेल, नाही का? विशेषतः, वारंवार ईमेल व एसएमएस पाठवून बँका, रिझर्व बँक आणि विमा कंपन्या, 'आपली संवेदनाशील माहिती ईमेल व एसएमएसवरून कोणालाही देऊ नका' असे ग्राहकांना ठणाणा करत सांगत असतानाही, काही लोक अश्या चुका करतात, याला काय म्हणावे ?! ३. काही मूलभूत आणि सोप्या गोष्टींचे पालन न चुकता करून फिशिंगमुळे होणारे बहुतेक धोके टाळता येतात (पक्षी : चलाख लोकांच्या डेटा चोरण्याच्या कॢप्त्यांना बळी पडणे टाळता येते). त्यासंबंधात महत्त्वाचे मुद्दे असे आहेत... * अनोळखी संस्थळाचा दुवा http:// ने सुरू होत असेल तर ते असुरक्षित असण्याची शक्यता असते, ते वापरणे टाळावे. या प्रकारातील फसव्या संस्थळांच्या दुव्याचे स्पेलिंग मान्यवर अधिकृत संस्थळाचे वाटावे असे पण एखाददुसर्‍या अक्षराचा फरक/वेगळा क्रम असलेले असते. त्याविरुद्ध, https:// ने सुरू होणारी संस्थळे सुरक्षित असतात... त्यांच्यातला "s = सिक्युरिटी" समजावे. अशी संस्थळे उघडल्यावर, अ‍ॅड्रेस बारमध्ये https:// च्या अगोदर एक कुलुपाचे चिन्ह दिसते. * कोणत्याही असुरक्षित संस्थळावरून कोणतीही प्रणाली अथवा दस्त (सॉफ्टवेअर अथवा डॉक्युमेंट) डाउनलोड करू नये. अश्या डाऊनलोडाबरोबर व्हायरस किंवा तत्सम धोकादायक प्रणाल्या तुमच्या हार्डडिस्कवर कॉपी केल्या जाण्याची खूप शक्यता असते, ज्या डेटाचोरीसाठी वापरल्या जातात, किंवा तुमचा डेटा खराब करू शकतात. मोफत व्हिडिओ/फिल्म डाऊनलोड करण्याची जाहिरात करणार्‍या प्रणाल्या/संस्थळे विशेषतः धोकादायक असतात. * नवीन प्रणाली / अ‍ॅप्स इन्स्टॉल करण्यासाठी, तुमच्या उपकरणावरील ऑपरेटिंग सिस्टिमने दिलेली खास प्रणाली / अ‍ॅप्सचाच वापर करावा, उदा. अँड्रॉइडमधले गुगल प्ले, आयओएसमधले अ‍ॅप स्टोअर, इ. अशा प्रकारे इन्स्टॉल केलेल्या प्रणाल्या/अ‍ॅप्स धोकामुक्त असल्याची खात्री असते. * 'गोडगोड प्रलोभने दाखवून' किंवा 'खाते ब्लॉक होईल/कार्ड ब्लॉक होईल/विमा बंद होईल/इत्यादी धमकीवजा भिती घालून' खाजगी संवेदनाशील माहिती भरण्याची/देण्याची मागणी करणार्‍या ईमेल्स/संस्थळे/फोन कॉल्सना बळी पडू नका. असे करून, मग ती माहिती भरण्यासाठी असुरक्षित संस्थळाकडे (http://) नेणे म्हणजे धोक्याची १००% खात्री समजावी. ४. बहुतेक, प्रणाल्या/अ‍ॅप्स, त्यांना इन्स्टॉल करताना, तुमच्या उपकरणावरील डेटा वापरण्यासाठी अनेक परवानग्या मागतात. त्या वेळेस, दर सूचना नीट वाचून मगच येस/ओके/इ पर्याय स्विकारणार्‍या लोकांचे प्रमाण हास्यास्पद वाटावे इतके कमी आहे. या बाबतीत, तुमचा स्वतःचा अनुभव ताडून पाहू शकता. जर तुम्ही नेहमीच सगळ्या सूचना वाचून निर्णय घेत असाल तर तुम्हाला कडक सलाम ! :) ५. कमकुवत सुरक्षाप्रणाली असण्याचा संशय असलेल्या, विशेषतः सामाजिक माध्यम कंपन्यांबाबत (सोशल मेडिया), अजून एक पर्याय आहे... त्यांच्या संस्थळांवर कधीही संवेदनशील माहिती टाकू नका. भेट दिलेल्या प्रत्येक ठिकाणाची सेल्फी टाकताना आपण आपल्याबद्दल किती माहिती उघड करत आहोत तिकडे नीट लक्ष द्या. चीन, चीनी कंपन्या, आंतरजालावरील सुरक्षा व धोके, इत्यादींबद्दल तावातावाने चर्चा करणार्‍या बर्‍याच जणांचा व्यवहार याबाबतीत अत्यंत गलथान असतो असा अनुभव आहे ! असो. मुख्य गोष्ट अशी की, कंपन्यांच्याकडे असलेल्या डेटाच्या चोरीसंदर्भात, संशयास्पद संस्थळ/अ‍ॅप न वापरणे आणि, शक्य असल्यास, त्यांना फारशी माहिती न देता वापरणे, इतकेच सर्वसामान्य वापरकर्त्याच्या हातात असते. *************** (इ) तर मग डेटाचोरीबद्दल, जागतिक स्तरावर भिती निर्माण करणारे, फार गंभीर प्रकार कोणते / प्रकरणे कोणती? या प्रकारची चोरी होणारा डेटा तुमच्या आमच्या सारख्या सामान्य व्यक्तींचा किंवा एखाद्या लहान/मध्यम आकाराच्या व्यापारी संस्थेचा नसतो. तो... * देशाचे प्रशासन, योजना व गुपिते (उदा : संरक्षण/व्यापार खाते, इ), * संरक्षणविषयक संशोधन व काम करणार्‍या राष्ट्रीय/जागतिक संस्था, * अत्याधुनिक तंत्रज्ञानासंबंधी संशोधन व काम करणार्‍या राष्ट्रीय/जागतिक संस्था * आंतरिक सुरक्षेची जबाबदारी सांभाळणार्‍या संस्था, * वीजवहनाचे राष्ट्रीय जाळे (ग्रिड) सांभाळणार्‍या प्रणाली, * व्यापारी व आर्थिक व्यवहार सांभाळणार्‍या प्रणाली, * आंतरजालप्रणाली आणि तिचे जगभर पसरलेले जाळे, ...इत्यादी प्रकारच्या संस्थांच्या व प्रणालींच्या सर्व्हरवरचा डेटा असतो.. या प्रकारच्या डेटाची चोरी, आणि तीही अत्यंत गुप्ततेने, केली तरच चीन सारख्या (आणि इतर कोणत्याही) देशाला लक्षणीय फायदा होतो... आणि सर्वच देश अशी चोरी करण्यासाठी सतत अनेक नवनवे तांत्रिक/अतांत्रिक मार्ग शोधत असतात... हे मानवी इतिहासात, तत्कालिक परिस्थितीप्रमाणे उपलब्ध असलेली साधने वापरून वेगवेगळ्या स्वरूपात होत आले आहे आणि भविष्यात होत राहील. सद्या, इलेक्ट्रॉनिक्स तंत्रज्ञानाने व आंतरजालाने उपलब्ध केलेले असंख्य पर्याय वापरून ती चोरी केली जाते... हा हेरगिरीचा आधुनिक अवतार आहे आणि नक्कीच गंभीर व भितीदायक आहे. या प्रकाराने, शत्रू व प्रतिस्पर्धी असलेल्या देशाची... किंबहुना मित्र असलेल्या देशाचीही... माहिती गुप्तपणे जमवली जाते. मित्रदेशांच्या बाबतीत, तिचा उपयोग, त्यांचा पाठिंबा वाढविण्यासाठी केला जातो. तर शत्रू/प्रतिस्पर्धी देशांच्या बाबतीत, (अ) तंत्रज्ञानात त्या देशांच्या एक पाऊल पुढे राहणे, (आ) त्या देशांना शह देणे, (इ) त्यांच्या प्रणाली बिनकामी करून, देशांत गोंधळ उडवून, त्यांना खच्ची करणे, (ई) प्रत्यक्ष युद्ध झालेच तर आपले नुकसान कमीत कमी ठेवून कमीत कमी वेळेत विजय मिळविणे, इत्यादी गोष्टींसाठी होऊ शकतो. याबाबतीतल्या अधिक माहितीसाठी रोचक वाचनसंदर्भ : १. "The 17 biggest data breaches of the 21st century" २. Chinese spies reportedly inserted microchips into servers used by Apple, Amazon, and others ३. The Big Hack: How China Used a Tiny Chip to Infiltrate U.S. Companies वरच्या अतीउच्च्स्तरीय तथ्यांना कल्पनेने ताणून, "वैयक्तिक फोनमधला डेटासुद्धा चोरायला अनेक कंपन्या टपून बसल्या आहेत" असा प्रवाद सामाजिक माध्यमांत पसरवल्यामुळे सर्वसामान्य जनतेत निष्कारण काळजी व भय निर्माण होऊ शकते. असा, वैयक्तिक डेटाला क्षुल्लक प्रमाणात असलेल्या धोक्याच्या राईचा पर्वत बनवून गैरसमज पसरवणे, हीच खरे तर मोठी समस्या व काळजीची गोष्ट आहे. *************** थोडक्यात काय, तर... आंतरजालावर वावरण्यात धोके आहेत यात वाद नाही, पण सर्वसाधारण वापरकर्त्याने सुरक्षेचे काही मूलभूत नियम पाळून तेथे वावरल्यास, सुरक्षेची वाजवी हमी (फेअर गॅरंटी ऑफ सेफ्टी) व भरपूर फायदे मिळतील... मात्र, त्यासाठी (स्वतःची चूक नसतानाही घडणारा) एखाद-दुसरा छोटामोठा धोका पत्करण्याची ठेवली तरच, आंतरजाल आणि त्यावरील वावराने होणारे असंख्य फायदे मिळतील. ते मान्य नसल्यास, एक तर आंतरजालाशिवायचे कठीण जीवन स्वीकारा किंवा आंतरजालावरच्या खर्‍या/काल्पनिक धोक्यांची सतत धास्ती घेत स्वतःला बेचैन करत रहा ! हे काहीसे रस्त्यावरच्या वाहतुकीसारखे आहे... सुरक्षेचे काही मूलभूत नियम न विसरता तेथे वावरल्यास, सुरक्षेची वाजवी हमी (फेअर गॅरंटी ऑफ सेफ्टी) व वाहतुकीचे असंख्य फायदे मिळतील... मात्र, त्यासाठी (स्वतःची चूक नसतानाही घडणार्‍या) एखाद-दुसर्‍या अपघाताचा धोकाही पत्करावाच लागतो. वाहतुकीचे सर्व नियम पाळणार्‍याला अपघाताला अजिबात तोंड द्यावेच लागणार नाही, असेही शक्य नाही.... ते मान्य नसल्यास, एक तर घरात बसून राहण्याचे कठीण जीवन स्वीकारा किंवा वाहतुकीच्या खर्‍या/काल्पनिक धोक्यांची सतत धास्ती घेत स्वतःला बेचैन करत रहा ! या जगातले सगळे तंत्रज्ञान, सगळी साधने, सगळ्या संकल्पना किंबहुना सर्वच गोष्टी दुधारी शस्त्रे असतात. प्रत्येक शस्त्र कधी व कसे वापरायचे याबाबतचा तुमचा निर्णय तुम्हीच घ्यायचा असतो, आणि त्या निर्णयाच्या परिणामाचे मालकही तुम्हीच असता हे पण विसरायचे नाही! तेव्हा, प्रत्येकाने आपले दु:ख, काळजी, चिडचिड कमी होईल असे निर्णय घेऊन त्यांचे परिणाम स्थिर मनाने स्वीकारावे, हेच प्रत्येकाच्या शारीरिक व मानसिक आरोग्याला उत्तम असेल ! हे करणे, जेवढे वाटते तितके कठीण नाही, हे मात्र नक्की... सवयीने आपण रस्ते/पाणी/हवेतल्या प्रवासाचे धोके स्विकारून, सुरक्षेची वाजवी हमी (फेअर गॅरंटी ऑफ सेफ्टी) अंगवळणी पाडून, मोकळ्या मनाने त्यांचे फायदे उपभोगत आहोच, नाही का? *************** सद्या चालू असलेल्या मोबाइलवरील डेटाच्या चोरीसंबंधीच्या चर्चेनिमित्ताने सुचलेले विचार काहीश्या घाईने या लेखात लिहिलेले आहेत. त्यामुळे, एखाद-दुसरा मुद्दा मागे राहिला असण्याची शक्यता आहे. जाणकारांनी चर्चेत भाग घेऊन माहितीत भर टाकणे स्वागतार्हच असेल.