सिनेमागृहातल्या अंधाराच समाजशास्त्र आणि मानसशास्त्र

'गुलाबजाम ' मधली राधा आगरकर जेंव्हा जेंव्हा vulnerable असते तेंव्हा तेंव्हा चित्रपटगृहात जाऊन बसत असते . तिला रणबीर कपूर आवडत असतो हे एक कारण झालंच . पण माझा असा अंदाज आहे की सिनेमागृहातला तो विशिष्ट अंधार तिला comforting वाटत असणार नक्कीच . तो अंधार तिला काही तासांपुरता का होईना तिच्या वेदना पुरून टाकण्यास मदत करत असणार . थियेटरमधला अंधार ही प्रचंड टेम्पटिंग गोष्ट असते . अंधाराच्या पण जातकुळी असतात . माजघरातला अंधार , दिवे गेल्यावर होणारा अंधार , निर्मनुष्य शेतातला अंधार ह्या सगळ्या अंधाराच्या जातकुळी वेगवेगळ्या आहेत . अंधार हा बहुतेकवेळा भयानक आणि काहीवेळा प्रचंड सुंदर असतो . पण सिनेमा थियेटरमधला अंधार हा टेम्पटिंग आणि comforting असतो . कधीच खुश नसणारा बॉस , घरातल्या कटकटी , आपण खूप काही बनण्याची पाहिलेली आणि पूर्ण न झालेली स्वप्न या सगळ्यांचा विसर पाडण्याचं सामर्थ्य चित्रपटगृहातल्या अंधारामध्ये असतं .हा अंधार थोडा ओलसर असतो .त्या अंधारामध्ये अनेक सुंदर गोष्टी घडतात . आजूबाजूच्या चकचकाटी , कर्कश आणि उत्साही मैफली रंगवण्यात तरबेज झालेल्या जगापासून इथं काहीवेळापुरता का होईना ब्रेक मिळतो . सिनेमा हा पलायनवादी असतो असं एक विधान अनेकदा केलं जातं . ते बऱ्याच प्रमाणात खरं आहे . पण सिनेमाला पलायनवादी हे विशेषण मिळण्यामागे सिनेमातल्या कंटेंटनंतर हा अंधार पण कारणीभूत असणार . सिनेमा आणि अंधार हे कॉम्बिनेशन भारी आहे . पडद्यावर चालणारे visuals , ऐकू येणारं संगीत हे तुम्हाला शंभर टक्के बधिर पण होऊ देत नाही . तुम्ही हा अंधार आणि पडद्याचा फिकट प्रकाश एकाचवेळेला एन्जॉय करू शकता . थिएटरमध्ये एकाचवेळा काहीशे लोक उपस्थित असतात . तरी पण हा अंधार तुमचाच असतो . तो थिएटरमध्ये हजर असलेल्या शेकडो अपरिचित लोकांसोबत वाटून घेण्याची गरज नसते . सिनेमागृहातल्या अंधाराची पण एक sociology असतेच पण ह्या अंधारातलं सौंदर्य हे वैश्विक आणि त्याचवेळेस सगळ्यांसाठी एकसारखंच असतं . म्हणजे आमच्या परभणीमधल्या मोडकळीला आलेल्या फिरोज टाकीमधला अंधार , पीव्हीआर मधला महागडा अंधार , NFAI सारख्या जागांमधला अंधार हे एकसारखेच असतात . हा अंधार आर्थिक -सामाजिक -जातीय -धार्मिक भेद करत नाही . या ठिकाणी सिनेमा बघणाऱ्या लोकांचे समूह -वर्ग वेगवेगळे असतील पण हा अंधार सगळ्यांना एकाच पातळीवर आणून ठेवतो . माझा एक रूम पार्टनर होता . प्रचंड हळवा .काहीसा अस्थिर .तो त्याच्या जीवाचं काही बर वाईट करेल अशी भीती त्याच्या आईवडिलांपासून ते आमच्या घरमालकांपर्यंत सगळ्यांना वाटायची . त्यानं असं काही करू नये याची जबाबदारी त्या सगळ्यांनी माझ्यावर टाकली होती . तो असाच थियेटरमधल्या अंधारात स्वतःला बुडवून टाकायचा . त्यावेळेस इम्रान हाश्मीचा 'जहर ' नावाचा सिनेमा आला होता . या पठ्ठ्याने सलग आठ दिवस तो सिनेमा थेटरात जाऊन पाहिला होता . तो मला सांगायचा की थेट्रातल्या अंधारात त्याला जितकं सुरक्षित वाटतं तितकं चार लोकांमध्ये वाटत नाही . त्याने सगळ्यांना भीती वाटायची तसं जीवाचं बर वाईट काही केलं नाही याचं मोठं श्रेय या अंधाराला आहे . वर्षानुवर्षे हा अंधार कित्येक जीव वाचवत आला असेल . कोण हिशेब ठेवतंय ? सिनेमात काम करणाऱ्या लोकांना तरी या अंधाराचं महत्व किती कळलंय याबद्दल शंका आहेत .थेटरातल्या या अंधाराचं खोलवर मानसिक विश्लेषण होण्याची गरज आहे . हा अंधार सायकॉलॉजिकल थेरेपी म्हणून वापरता येऊ शकतो अनेकांसाठी . ट्रॅव्हलसमध्ये किंवा रेल्वेमध्ये खिडकीजवळ बसून बाहेरचा अंधार निरखून बघत बसणे हा थोडा याच्या जवळ जाणारा प्रकार . अंधार हा शब्द आपल्याकडे नकारात्मक अर्थाने वापरला जातो . अंधार म्हणजे एखाद्या गोष्टीचं संपून जाणं , सुष्ट शक्तीचं संपून जाण असा अर्थ घेतला जातो . पण थेटर /टाकी / टॉकीज मधला अंधार खऱ्या आयुष्यात अनेक लोकांना आधार /आशा /बळ देत आला आहे . थेटरात सिनेमा संपतो . लाईट लागतात . काही वेळ तो प्रकाश डोळ्यांना खुपतो . पण डोळे सरावल्यावर , थेटरातल्या अंधाराने मागचे काही वेळ दिलेला आनंद या त्रासापेक्षा मोठा आहे याची जाणीव होते . बाहेर पडतो तेंव्हा फिकट हसू असतं चेहऱ्यावर .राधा आगरकर जेंव्हा शेवटच्या प्रसंगात सिनेमागृहातून बाहेर पडते , तेंव्हा कॅमेऱ्यात बघून अगदी लख्ख हसते त्या जातकुळीतलं हे हसू असत . आय लौ अंधार .