ख्मेर हिंदु संस्कृतीचे अवशेष : भाग ५ - क्बाल स्पीन, तोन्ले साप सरोवर आणि नॉमपेन्ह

भाग १ भाग २ भाग ३ भाग ४ ह्या मालेच्या पहिल्या भागामध्ये उल्लेखिल्याप्रमाणे ख्मेर साम्राज्याचा प्रारम्भ ’महेन्द्रपर्वत’ नावाच्या पर्वतावर इ.स.८०२ च्या सुमारास झाला. हा महेन्द्रपर्वत म्हणजे अंगकोर वाटच्या उत्तरेस सुमारे ४५ किमी अंतरावर असलेला सरासरी १५०० फूट उंचीचा डोंगराळ भाग, ज्याला आज ’कुलेन टेकड्या’ ह्या नावाने ओळखले जाते. अंगकोर वाटच्या भागातील सर्व पाणी हे ह्या कुलेन टेकड्यांवरून खाली वाहणार्‍या नद्यांकडूनच पुरविले जाते. ह्या सर्व नद्या पुढे तोन्ले साप तलावामध्ये विसर्जित होतात. ख्मेर साम्राज्याची देवळे कुलेन टेकड्यांमधील दगडातूनच बांधली गेली आहेत. येथे स्थापन झालेले राजधानीचे नगर १००-१२५ वर्षातच सोडून देण्यात आले आणि साम्राज्याचे केन्द्र खाली मैदानामध्ये सरकले. त्या कारणाने प्रत्यक्ष महेन्द्रपर्वताचे अवशेष असे फार थोडे उरले आहेत आणि त्यामध्ये ’सहस्र शिवलिंगांची नदी’ हा एक लक्षणीय अवशेष आहे. ’तोन्ले साप’ नदीच्या उगमापाशी नदीच्या पात्रामध्ये अनेक शिवलिंगे - मोजून एक सहस्र नाही पण बर्‍याच मोठ्या संख्येने असा त्या ’सहस्र’ शब्दाचा अर्थ घ्यायचा आहे - कोरलेली आहेत. त्यांच्यावरून नदीचे पाणी वाहात असल्याने ते पवित्र होते अशा भावनेने कोणा प्राचीन भाविकाने हे काम केले आहे. ती शिवलिंगे आणि आसपासचे काही काम पाहू. त्यामध्ये एकटाच पडलेला आणि एका शिळेमधून कोरून काधलेला हत्तीहि आहे.