चंद्रासारखी गोल भाकरी आणि हरभर्याच्या पाल्याची भाजी
आजकाल मेन बोर्ड म्हणा, ख.फ. म्हणा, ख.व. म्हणा, सगळीकडे भाकरीपे चर्चा चालूये. तवा तापलेलाच आहे तर म्हटलं आपणही आपल्या भाकर्या भाजून घ्याव्यात.
तर 'पत्रावळीआधी द्रोणा'च्या चालीवर मी चपातीआधी भाकरी शिकून घेतली. पुढेमागे कधी चंद्रावर जावे लागलेच तर त्यात अडथळा नको.. असा काही विचार त्यामागे नव्हता. तर स्वतःला खायला आवडतं ते शिकून घ्यावं एवढीच माझ्या विचारांची मजल होती.
लहानपणी रात्री पोळी खायला मला जाम कंटाळा यायचा. मग कधी बाजरीची भाकरी आणि तव्यावरचं पिठलं हा आईचा आणि माझा आवडता बेत असायचा. कधी दाण्याचं कूट घातलेली कांद्याची चटणी आणि भाकरी व्हायची.
गावाहून सकाळची एस् टी पकडून घरी आलो की कूकरला मूग लावून पाणी भरणे, झाडझूड उरकणे अशी कामे झाली की अख्खी लाल मिरची घातलेले मूगाचे कढण आणि त्यात कुस्करायला भाकरी हा झटपट बेत व्हायचा.
किंवा कधी छान भरीताची वांगी मिळाली, की मुद्दाम ठरवून दुपारीच संध्याकाळच्या भाकरी बनवून ठेवायच्या, संध्याकाळी वांगी भाजायची आणि भरपूर तेल-तिखट घालून बाबांनी खास कालवलेल्या भरितावर ताव मारायचा.. थोडक्यात, भाकरी जीव की प्राण. आणि त्या भारतात चांगल्या भराभर जमायच्या.
भारताबाहेर आल्यावर दुकानातून आयते पीठ आणल्यावर मात्र कळले की भाकरी हा प्रकार भरपूर वेळ हाताशी असतानाच करायला घ्यायचा प्रकार आहे. नाहीतर कधी थापता थापता तुकडे पडतायेत, कधी दुष्काळ पडलेल्या जमिनीचा पेपरमध्ये फोटो येतो तश्या भाकरीवर भेगा पडताहेत, कधी दिसायला खरपूस पण चावायला वातड अश्या होताहेत असे वेगवेगळे प्रकार होतात. आता वेगवेगळ्या टिप्स ऐकून, वापरुन हात बसलाय आणि लोकांना जेवायला बोलावून पेणपाला-भाकरी, वांगी-भाकरी असा मेनू ठेवायची हिंमत आलीये. शिवाय उत्साह इतका की इलेक्ट्रीक स्टोव्हवरसुद्धा यशस्वीरित्या करुन पाहिल्यात. त्याच टिप्स देऊन इथे कृती देते.
ज्वारी किंवा बाजरीचे पीठ, मीठ, पाणी घ्या. गरज पडल्यास गव्हाचे पीठ, आवडत असल्यास तूप घ्या. पाणी गरम करायला ठेवा. भाकरीचे पीठ जुने असेल तर त्यात थोडेसे गव्हाचे पीठ मिसळा (आयते आणलेले असेल तर ते जुनेच आहे असे गृहीत धरा). चवीप्रमाणे मीठ घाला. गरम केलेले पाणी यात थोडे थोडे करुन मिसळा आणि हाताने एकत्र करत राहा. पाणी जास्त होऊ देऊ नका. आवडत असल्यास थोडेसे तूप घाला. तवा गरम करायला ठेवा. एका भांड्यात थोडेसे पाणी जवळ ठेवा. एक भाकरी करण्याइतका गोळा घेऊन चांगला मळून घ्या. त्याला गोलाकार देऊन (गरज असल्यास हाताला थोडेसे कोरडे पीठ लावून) तो गोळा दोन्ही तळव्यांमध्ये थोडासा थापून घ्या. हाताएवढा आकार झाला की ओट्यावर, पोळपाटावर खाली थोडे पीठ टाकून त्यावर भाकरी थापा आणि गोलाकार फिरवत राहा. गरज वाटली तर भाकरी उचलून पुन्हा थोडे पीठ खाली टाकून घ्या. भाकरी न तुटता गोलाकार होत गेली पाहिजे आणि उचलता यायला हवी. काहीजण लाटण्यानेही भाकरी लाटतात, ती खाली चिकटण्याची शक्यता जास्त असेत, त्यामुळे लाटणे वापरणार असाल तर अगदी हलक्या हाताने लाटा. भाकरी उचलली तर आधी जी बाजू खाली होती तीच पुन्हा खाली असू द्या. भाकरी मनासारखी पातळ आणि मोठी झाली की थापताना जी बाजू खाली होती, ती तव्यावर टाकल्यावर वर येईल अशी टाका. हातात थोडेसे पाणी घेऊन पूर्ण भाकरीवर वरुन पाणी लावा (फार गरम लागत असेल तर सुती कापड पाण्यात भिजवून ते भाकरीवर फिरवा). पाणी वाळले की लगेच उलथन्याने भाकरी उचलून दुसरी बाजू तव्यावर येईल अशी टाका. ती बाजू पूर्ण भाजून होऊ द्या.
शेगडी किंवा इतर ज्वाळा असणारा स्टोव्हटोप असेल तर मग भाकरी उचलून तवा काढून, जी बाजू वर होती ती ज्वाळेवर धरून मध्यम आचेवर भाजा, पूर्ण भाकरी सर्व बाजूंनी नीट भाजून घ्या. गरज असेल त्याप्रमाणे आच कमी-जास्त करा आणि भाकरी छान खरपूस भाजून घ्या.
जर हॉटप्लेट, इलेक्ट्रीक गॅस तत्सम काही असेल तर दोन पर्याय आहेत. तव्यावरच पोळीसारखी भाजू शकता. जी बाजू शेगडीवर धरायची असते, ती तव्यावर टाकून सुती कापडाने एकेका भागावर थोडासा दाब देऊन देऊन भाजा. कापडाने दाबताना दुसरी बाजू थोडी थोडी फुगेल. फक्त वाफ लागणार नाही याची काळजी घ्या. नाहीतर हँडल असलेली स्टीलची जाळी वापरा.
(ही जाळी फुलके करायलाही फार उपयोगी आहे. घाईत फुलके करताना मी एका कॉइलवर तवा आणि एकावर ही जाळी ठेऊन भराभर फुलके करायचे, कारण तवा उचलून बाजूला केला की पुन्हा गरम व्हायला वेळ लागतो.)
तवा काढून हॉटप्लेटवर ही जाळी ठेवा आणि त्यावर भाकरी भाजून घ्या.
गरम गरम भाकरीवर तूप लावा आणि खायला तयार!
एवढ्यातच भाकरीबरोबर मी हरभर्याच्या वाळलेल्या पाल्याची भाजी केली होती त्याचीही पाकृ देते.
हरभर्याचा पाला खुडणे आणि वाळवणे हे काम फार वेळखाऊ आहे. शिवाय ही वाळवलेली भाजी बाजारात दिसत नाही. शक्यतो ज्यांचे शेत आहे, त्यांच्याकडेच हरभरा होऊन गेला की नंतर तो पाला वाळवण्याचे काम होते. मग ते नातेवाइकांना, स्नेह्यांना ती वाळलेली भाजी वाटतात. आजकाल तेही फारजण करत नाहीत, त्यामुळे जे करतात त्यांच्याकडे या पाल्यासाठी भरपूर मागणी असते. भारतवारी केली की आत्या, मावशी असे कुणीतरी खास राखून ठेवलेली भाजी आम्हाला सुपुर्द करतात. खास करुन नगर, सोलापूर जिल्ह्यांतल्या नातेवाइकांकडे ही भाजी शक्यतो दरवर्षी होते. मग भारतातून परत येताना आठवणीने मटकीची डाळ आणि मुगाचे सांडगेही बरोबर आणायचे. इथे परतल्यावर बरोबर आणलेला खाऊ संपला की एखाद्या सुट्टीच्या दिवशी या पाल्याच्या भाजीचा बेत जमतो.
यासाठी आधी अर्धी-पाऊण वाटी मटकीची डाळ स्वच्छ धुवून अर्धा तास भिजत ठेवायची. अर्धी वाटी सांडगे घेऊन बत्त्याने जरासे कुटायचे - फार बारीक करायचे नाहीत.
ही भाजी चिंच किंवा दही घालून करतात. आमच्याकडे खाणारी दोन डोकी होती तेव्हाही मी या दोन्ही पद्धतीने करायचे, कारण एकाचं दह्याशी वाकडं आणि एकाला दह्याचीच सवय. "नेहमी बायकांनीच का अॅडजस्ट करायचं?" वगैरे टाइपचे लेख फार उशिरा आले. माझी आजी बाकी सर्वांसाठी साखरेचं आणि फक्त स्वतःसाठी गुळाचं असं दोन पद्धतीचं पुरण दर सणाला करायची. त्यामुळे तिचा आदर्श ठेऊन मी स्वतःच्या आवडीचं बिनधास्त बनवते.
पहिल्या पद्धतीसाठी थोडीशी चिंच भिजत घालायची किंवा आयता चिंचेचा कोळ वापरायचा. दुसर्या पद्धतीसाठी दही घोटून घ्या किंवा ताक असेल तरी चालेल.
आवडत असल्यास लसूण ठेचून घ्या. थोडं बेसनपीठ घ्या आणि कढीसाठी करतो तसे थोडे थोडे पाणी घालून एकत्र करुन घ्या, गुठळ्या होऊ देऊ नका.
मुठी, दोन मुठी भाजी घ्या. ही भाजी जरा विशिष्ट चवीची आणि वासाची असते, त्यामुळे खूप पालाही घेऊ नका. ही भाजी अशी दिसते.
एका पातेल्यात थोडेसे तेल गरम करायला ठेवा. या भाजीला अगदी जरासेही तेल पुरते. गरम झाले की त्यात हिंग घाला. लसूण घालणार असाल तर तो घालून परतून घ्या. मग भाजी घाला आणि अर्धा मिनिट परता. आता भाजीत भिजवलेली डाळ (पाण्यासकट घातली तरी चालेल) आणि सांडगे घाला. थोडेसे पाणी, मीठ, हळद, लाल तिखट घाला. भाजी जरा उकळली की आच कमी करा. यानंतर मी आणखी एक पातेले घेऊन त्यात अर्धी भाजी काढते. एकात चिंच, दुसर्यात दही/ ताक घालते. तुम्हाला आवडेल त्या पद्धतीने करा. एकाच पद्धतीने करणार असाल तर बेसनपीठ चिंच, दह्यात आधीच एकत्र करुन घेतले तरी चालेल. जितकी पातळ हवी त्याप्रमाणे पाणी, बेसनपीठ घालून आच मोठी करुन पुन्हा भाजी उकळेपर्यंत हलवत राहा. आच बंद करा. ही भाजी भाकरीबरोबर खायला वाढा.
हा फोटो. ही भाकरी गॅसच्या स्टोव्हवर बनवलीये. फोटोमध्ये नाहीये, पण सोबत खायला कांदा हवाच.
(ही जाळी फुलके करायलाही फार उपयोगी आहे. घाईत फुलके करताना मी एका कॉइलवर तवा आणि एकावर ही जाळी ठेऊन भराभर फुलके करायचे, कारण तवा उचलून बाजूला केला की पुन्हा गरम व्हायला वेळ लागतो.)
तवा काढून हॉटप्लेटवर ही जाळी ठेवा आणि त्यावर भाकरी भाजून घ्या.
गरम गरम भाकरीवर तूप लावा आणि खायला तयार!
एवढ्यातच भाकरीबरोबर मी हरभर्याच्या वाळलेल्या पाल्याची भाजी केली होती त्याचीही पाकृ देते.
हरभर्याचा पाला खुडणे आणि वाळवणे हे काम फार वेळखाऊ आहे. शिवाय ही वाळवलेली भाजी बाजारात दिसत नाही. शक्यतो ज्यांचे शेत आहे, त्यांच्याकडेच हरभरा होऊन गेला की नंतर तो पाला वाळवण्याचे काम होते. मग ते नातेवाइकांना, स्नेह्यांना ती वाळलेली भाजी वाटतात. आजकाल तेही फारजण करत नाहीत, त्यामुळे जे करतात त्यांच्याकडे या पाल्यासाठी भरपूर मागणी असते. भारतवारी केली की आत्या, मावशी असे कुणीतरी खास राखून ठेवलेली भाजी आम्हाला सुपुर्द करतात. खास करुन नगर, सोलापूर जिल्ह्यांतल्या नातेवाइकांकडे ही भाजी शक्यतो दरवर्षी होते. मग भारतातून परत येताना आठवणीने मटकीची डाळ आणि मुगाचे सांडगेही बरोबर आणायचे. इथे परतल्यावर बरोबर आणलेला खाऊ संपला की एखाद्या सुट्टीच्या दिवशी या पाल्याच्या भाजीचा बेत जमतो.
यासाठी आधी अर्धी-पाऊण वाटी मटकीची डाळ स्वच्छ धुवून अर्धा तास भिजत ठेवायची. अर्धी वाटी सांडगे घेऊन बत्त्याने जरासे कुटायचे - फार बारीक करायचे नाहीत.
ही भाजी चिंच किंवा दही घालून करतात. आमच्याकडे खाणारी दोन डोकी होती तेव्हाही मी या दोन्ही पद्धतीने करायचे, कारण एकाचं दह्याशी वाकडं आणि एकाला दह्याचीच सवय. "नेहमी बायकांनीच का अॅडजस्ट करायचं?" वगैरे टाइपचे लेख फार उशिरा आले. माझी आजी बाकी सर्वांसाठी साखरेचं आणि फक्त स्वतःसाठी गुळाचं असं दोन पद्धतीचं पुरण दर सणाला करायची. त्यामुळे तिचा आदर्श ठेऊन मी स्वतःच्या आवडीचं बिनधास्त बनवते.
पहिल्या पद्धतीसाठी थोडीशी चिंच भिजत घालायची किंवा आयता चिंचेचा कोळ वापरायचा. दुसर्या पद्धतीसाठी दही घोटून घ्या किंवा ताक असेल तरी चालेल.
आवडत असल्यास लसूण ठेचून घ्या. थोडं बेसनपीठ घ्या आणि कढीसाठी करतो तसे थोडे थोडे पाणी घालून एकत्र करुन घ्या, गुठळ्या होऊ देऊ नका.
मुठी, दोन मुठी भाजी घ्या. ही भाजी जरा विशिष्ट चवीची आणि वासाची असते, त्यामुळे खूप पालाही घेऊ नका. ही भाजी अशी दिसते.
एका पातेल्यात थोडेसे तेल गरम करायला ठेवा. या भाजीला अगदी जरासेही तेल पुरते. गरम झाले की त्यात हिंग घाला. लसूण घालणार असाल तर तो घालून परतून घ्या. मग भाजी घाला आणि अर्धा मिनिट परता. आता भाजीत भिजवलेली डाळ (पाण्यासकट घातली तरी चालेल) आणि सांडगे घाला. थोडेसे पाणी, मीठ, हळद, लाल तिखट घाला. भाजी जरा उकळली की आच कमी करा. यानंतर मी आणखी एक पातेले घेऊन त्यात अर्धी भाजी काढते. एकात चिंच, दुसर्यात दही/ ताक घालते. तुम्हाला आवडेल त्या पद्धतीने करा. एकाच पद्धतीने करणार असाल तर बेसनपीठ चिंच, दह्यात आधीच एकत्र करुन घेतले तरी चालेल. जितकी पातळ हवी त्याप्रमाणे पाणी, बेसनपीठ घालून आच मोठी करुन पुन्हा भाजी उकळेपर्यंत हलवत राहा. आच बंद करा. ही भाजी भाकरीबरोबर खायला वाढा.
हा फोटो. ही भाकरी गॅसच्या स्टोव्हवर बनवलीये. फोटोमध्ये नाहीये, पण सोबत खायला कांदा हवाच.
(ही जाळी फुलके करायलाही फार उपयोगी आहे. घाईत फुलके करताना मी एका कॉइलवर तवा आणि एकावर ही जाळी ठेऊन भराभर फुलके करायचे, कारण तवा उचलून बाजूला केला की पुन्हा गरम व्हायला वेळ लागतो.)यासाठी "कल्ला" नामक तवा वापरून बघा. मला चुकून एकदा मध्यप्रदेशात मिळाला. कढईला ठरावीक अंतरावर होल पाडून जर ती गॅसवर उलटी ठेवली तर कशी दिसेल.. तसा हा तवा असतो. याच्या डिझाईनमुळे फुलक्याला एकाच वेळी उष्णता आणि धग दोन्ही लागते.फक्त पीठ गरम पाण्याने मळणे लक्षात राहिले नव्हतेतांदळाच्या पीठात गरम पाणी टाकण्याऐवजी, पाण्याला एक उकळी आणून त्यात पिठ टाकावे व ते टाकता टाकताना कालथ्याचा डाव हातात धरून हँडलने ढवळत एकजीव करत राहावे. या प्रकारे केलेल्या भाकरीची चव* सर्वोत्तम होते. * या पद्धतीने डेक्ट्रान्स (कार्बोहायड्रेट्सचे अणू विघटीत होताना तयार होणारे साखरेपेक्षा खूप मोठे अणू असलेले पॉलिसॅकॅराईड्स) तयार होतात, त्यांची काहीशी गोडसर चव असते. त्यामुळे ही खास चव येते. हे अनेक दशके ती जव जीभेवर रेंगाळल्यानंतर, शिक्षणाने सांगीतले. :)जिच्या भाकरीला पापुद्रा सुटतो ती खरी सुगरण असे म्हणतात .+१००मग चंद्रावर कधी जायच आम्ही.चंद्रयानात भाकर्या बडवण्यासाठी स्पेशल व्यवस्था हवी यासाठी त्या बाईंच्या नेतृत्वाखाली आंदोलने करायच्या आयडियाची कल्पना कशी आहे ? ;) :)