अनैतिकता , संगीत दिग्दर्शक आणि Nostalgia चे उमाळे

जुने संगीतकार सगळे पूर्णपणे ओरिजिनल संगीत देत होते व आत्ताचे टोटल चोरतात असे मी म्हणणार नाही पण येथे टीका जरा टोकाची वाटते. बरीच 'सरळ सरळ ढापल्या' चा उल्लेख केलेली उदाहरणे मूळच्या "रॉ" किंवा लोकसंगीतात लोकप्रिय असलेल्या चाली व संगीताच्या तुकड्यांवर संस्कार करून आपल्या लोकांना आवडेल असे रूप त्याला दिलेले आहे असे जाणवते. सरळ सरळ ढापणे म्हणजे माझ्या दृष्टीने कोणीतरी आधीच लोकप्रिय केलेली चाल व संगीत जसेच्या तसे वापरणे. माकारेना ची हिन्दी व्हर्जन, डोण्ट ब्रेक माय हार्ट नावाचे ते नवीन यारानातील भंकस गाणे ही तशी वाटतात मला. या वरच्या लिन्क्स तशा वाटत नाहीत. 'ये दिल ना होता बेचारा', 'दिल तडप तडप के', 'आजा सनम मधुर चाँदनी मे हम' ही उदाहरणे मला मूळच्या कच्च्या स्वरूपातील संगीतावर केलेले संस्कार वाटतात. या गाण्यांमधे मूळच्या चालीतील सार्धम्याबरोबरच भारतीय संगीतकारांचीही मेहनत आहे. आणि या उदाहरणांतून ज्या पद्धतीने एसडी/आरडी वगैरेंना "डिसमिस" केलेले आहेस ते पटले नाही - दोन्ही बर्मनचे संगीत अनेक रूपांत आहे. दोघांची शास्त्रीय संगीतावर आधारित अनेक गाणी आहेत. तसेच दोघे बर्मन त्रिपुरा परिसरातील लोकगीते हिन्दीत आणण्याबद्दल फेमस होते. या वरच्या लिन्क्स मधली अनेक उदाहरणे (अगदी 'घर आया मेरा परदेसी' ऐकल्यावरही) ऐकल्यावर मूळ गाणे म्हणजे एखाद्या यंत्रात जाणारा मेटलचा ओबडधोबड ठोकळा व त्यावर आधारित हिन्दी गाणे म्हणजे फिनिश्ड प्रॉडक्ट वाटतो :) (एस डी व जयदेव यांची याबाबतीत तुलना केलेली वाचली आहे. जयदेव आधी एस्डींचे साहाय्यक होते. जयदेव यांची गाणी एसडी इतकेच श्रेष्ठ असले तरी हम दोनो सारखा अपवाद सोडला तर त्या चाली, ते संगीत प्रचंड लोकप्रिय करण्यासाठी लागणारे कौशल्य एसडींकडे जास्त होते. हे मी वाचलेले आहे व मला पटले). एकूण ही गाणी इतर गाण्यावरून सुचलेली नाहीत असे मी अजिबात म्हणत नाही. त्यांनी वेळोवेळी या मूळ गाण्यांचा उल्लेख करायला हवा होता. पण मूळचे गाणेच उचलून हिन्दीत आणले आहे याच्याशी सहमत नाही. बाकी देशोदेशीची लोकगीत ऐकून त्यावर गाणी बनवणे यात सहसा काही गैर मानले जात नाही. मला नवीन लोकांबद्दल काहीच राग नाही. अगदी अन्नू मलिकची ही काही गाणी खूप छान आहेत. नॉस्टॅल्जियाच्या उमाळ्याबद्दल सहमत आहे. फक्त त्या ज्या काकांचा उल्लेख केलेला आहे त्यांचे म्हणणे हे एक टोक असेल तर ही वरची टीका जरा दुसरे टोक वाटली.

तसे तर पूर्णपणे भारतीय शास्त्रीय संगीतातील रागदारीवर आधारित गाण्यांना पण चोरी म्हणणार का? चोरी आणि प्रेरणा यात फरक कोणी कसा करायचा? कोणतीही कलाकृती मानवी जीवनावर, त्यातल्या अनुभवावर आधारित असतेच. मग ती सगळीच चोरी म्हणायची का?

ह्या संकेतस्थळावर सर्व काही सापडेल.. :)

सचिन तेंडुलकर आणि अतुल बेदाडे हे दोघेही आक्रमक खेळाडू.. पण सचिन लक्षात रहातो तो त्याच्या सातत्यामुळे. अतुल बेदाडे एखाद दोन सामन्यात चमकतो आणि नंतर विस्मरणात जातो. कुठलेही यश हे त्याच्या सातत्याच्या कसोटीवरही मोजायला हवे. दिग्गज संगीतकारांच्या अविशमरणीय गाण्यांची टक्केवारी हे काही काळ चमकलेल्या आणि थोड्या फार चांगल्या रचना दिलेल्या संगीतकारांपेक्षा बरीच जास्त आहे. बर्मन पितापुत्र, ओपी, शंकर जयकिशन यांची कारकीर्द, त्यांच्या उत्तम गाण्यांची यादी काढून प्रीतम, अन्नू मलिक अशा बेदाड्यांशी ताडून पाहिल्यास अनेक गोष्टी सुस्पष्ट होतील. संगीतातील इलेक्ट्रॉनिक्सचा प्रभाव हासुद्धा एक मोठा फॅक्टर आहे. सध्याच्या सिनेसंगीतामधे संगीतकारांचे श्रम किती आणि साऊंड डिझायनरचे [ एडिटरचे ] किती हाहे एक वादग्रस्त मुद्दा आहे..

आर ड़ि बर्मन आणि ओपी ची अख्खी कारकीर्द चोरलेल्या इंग्लिश गाण्याच्या पायावर उभी आहे हे कळल्यावर भारतीय म्हणून वस्त्रहरण झाल्याचा फील नाही येणार का ? >>>> हे वाक्य लिहिणार्‍याला सांष्टाग दंडवत ...कहर....खर तर खुप राग ( गाण्यातला नव्हे ! ) आला होता पण असो .... अवांतर : आज तात्या असता तर ????? गाण्याबजावण्यातल्या तात्याचा फॅन

एक सांगायचे राहिले ... अतिफ अस्लम हा पाकिस्तानी आहे आणि " भाई पॉलिटिक्स अपनी जगह , और संगीत कल्चर अपनी जगह " सारखं थर्ड क्लास वाक्य माझ्या पाहण्यात नाही

अन त्या आजोबांना प्रत्युत्तर म्हणून लेख न्याय आहे. भलेही थोडा आक्रमक आहे तरी

बरं क्षणभर धरून चालूया की केली चोरी. त्याने गाण्याच्या सु/कुश्राव्यतेत काही फरक पडणार आहे का? मदनमोहनची हळूवार गाणी आवडतात का प्रीतमचा दणदणाट हा आपापल्या आवडीचा प्रश्न आहे.

पण या जुन्या संगीत दिग्दर्शकांचे पाय पण मातीचेच आहेत हे सांगण्यासाठी हा लेखन प्रपंच

याला तर सडकून आक्षेप आहे. अकबर-बिरबलाची "हात न लावता रेघ लहान कर" ची गोष्ट आठवते. नव्यांची बाजू घेण्यासाठी जुन्यांनाही तोच दोष लागू होता हे सिद्ध करण्यात कशाला उर्जा घालवायची?

मी स्वप्न पडण्याच्या बाबतीत फार भाग्यवान माणूस आहे. मी नेहमी दुसर्‍या दिवशी सकाळी असा विचार करतो की कालचे स्वप्नातले दॄष्य आपण कोठे पाहिले होते काय? त्यावेळी निष्कर्ष असा असतो की काही वेळा परिचित व काही वेळा पूर्ण कल्पनापूर्ण अशी पार्श्वभूमी असते. कोणत्याही कलाकारीच्या बाबतीत असेच असते. आज मी ज्यावेळी की बोर्डवर काहीतरी वाजवितो त्यावेळी ओ पी नय्यर यांच्या फ्रेझेस माझ्या वाजविण्यातून आपोआप बाहेर येतात. ( अशा विशीष्ट गोष्टी केवळ नय्यरचा मेंदू निर्माण करू शकला असे माझे निरिक्षण आहे. व आग्रहाचे म्हणणेही) याचाच अर्थ असा की माझ्या मेंदूवर काही सांगितिक संस्कार नय्यर यांचा शैलीचे झाले आहेत. मग माझ्या वादनाला तुम्ही कॉपी म्हणणार का ? हा प्रश्न आहे. आपल्याला संगीतात चोरी करण्याचा मोह झाला होता काय ? हा प्रश्न मी स्वता:च नय्यरना एक हजार कानांच्या साक्षीने विचारला होता.व त्याचे उत्तर " सुन सुन सुन सुन जालिमा" हे गीत चोरलेले आहे अशी त्यानी लगोलग कबुलीही दिली होती. परंतू त्यानंतरचे सगळे माझे स्वतः चे आहे हे ठासून सांगायला ही ते विसरले नव्हते. हे असो. पण त्यानाही ही काही चाली लोकगीतातून सुचल्या असणारच .तरीही मी त्याला कॉपी मानीत नाही. त्यांचे उदा. सांगायचे झाले तर " हमको तुम्हारे इश्कने क्या क्या बना दिया" हे गीत छायानट या रागावर आधारित आहे व ही चाल पारंपारिकपणे मुशायर्‍यात वापरली जात होतीच. म्हणजे खरे तर त्यांच्या मौसिकीला एक सोडून दोन आधार झाले तरीही ती चोरी नाही. अशीच चाल एस डी नी प्यासा मधे ही वापरली आहे. रोशन यानी तर कित्येक बंदिशी " गीत" म्हणून वापरल्या आहेत. तरीही त्यातील स्वरमेळ, वाद्यांची निवड, गायकाचा सुरेख उपयोग या साठी संगीतकाराला दाद ही दिलीच पाहिजे. बर्मनदानी तर " खमाज" रागावर आधारित अप्रतिम व विविध रचना सादर केल्या आहेत. पण त्याला शास्त्रीय संगीताची कॉपी असे मी म्हणू शकत नाही. जाता जात मर्डर मधील 'दिलको हजार बार रोका रोका रोका" ही गीत नय्यरच्या " नीले आसमानी" याची आठवण करून देते. " नीले आसमानी" हे ही एखाद्या परदेशी धुनीची आठवण करून देत असेल तरीही नय्यर यांचा ऑरकेस्ट्रा गीता दत्त च्या आवाजाचा थ्रो, अलिशा चिनाय चा " दिल को मधला मस्त उपयोग याचे श्रेय अनुक्रमे नय्यर व अनू मलिकला द्यायलाच हवे. किरवाणी, अहीर भैरव हे राग अरेबिक संगीतात डोकावतात. भूप हा राग जपानी संगीतात डोकावतो. कशाला कॉपी व ओरिजिनल यांचा खल करायचा ?

जुन्या संगीतकारांनी गाणी जशीच्या तशी उचलली की त्यातून प्रेरणा घेतली याबाबत वरील साइटसवर स्पष्ट उल्लेख आहेत. आणि तरीही आम्हाला ती जुनी गाणीच गोड वाटतात. त्या जुन्या संगीतकारांना शास्त्रीय संगीताचेही ज्ञान होते. त्याचा अनेक गाण्यांवर स्पष्टपणे प्रभाव जाणवतो. वेगवेगळे ताल वापरले जायचे. आता चाराच्या पटीतच काथ्या कुटला जातो. रुपक, दादरा असे ताल असतात हे ह्यांच्या गावीही नसते. अर्थात कुणालाही जे संगीत आवडते ते त्याने ऐकावे. जुन्यांनी नव्यांना सांगू नये आणि नवीनांनी उगाच जुन्या संगीताबद्दल अनुदगार काढू नयेत. आताच्या संगीतात भारतीय संगीताचा कणही दिसत नाही. एकतर संपूर्ण वेस्टर्न पद्धतीची रचना नाहीतर पंजाबी धुडगुस. आणि काव्याच्या दर्जाबद्दल तर बोलूच नये. ही झाली आम्हा म्हातार्‍यांची मतं. त्याहून तुम्हाला जे ऐकायचं ते ऐका ना, उगाच, आम्हाला 'उमाळे' वगैरे दूषणे देऊ नका.

आपल्या हिरोजचे पाय मातीचे आहेत हे कळल्यावर माणूस कसा डिनायल मोडमध्ये जातो आणि आक्रमक होऊन प्रतिवाद करू लागतो त्याचं वरचे प्रतिसाद म्हणजे उत्कृष्ट उदाहरण आहेत. 'तुम्ही ज्याची पूजा करता आहात तो देव नाही, एक पाषाण आहे' असं सांगितलं तर लोक मारायला धावतातच. तुम्ही सांगितलं आहे त्यात नवीन काहीच नाही. 'आयला, ते ४०-७० च्या दशकातले संगीतकार किती थोर्थोर! एवढ्या अद्भुत रचना एवढ्या सातत्याने देणं म्हणजे काय प्रतिभा असेल नै' अशी सर्वसाधारण रसिकाप्रमाणे माझीही कल्पना होती. हळूहळू पाश्चात्य संगीत ऐकण्याचं प्रमाण वाढत गेलं, तसतसे शॉक्स लागत गेले. पूर्वी आजच्यासारखा माहितीविस्फोट झाला नव्हता म्हणून या ढापू लोकांच्या चोर्‍या खपून जात. आजकाल लोक बर्‍यापैकी बहुश्रुत होत असल्यामुळे नव्यांच्या चोर्‍या तर पटकन समजतात, पण काही सणसणीत धक्केपण बसतात. युट्यूबसारख्या साईटवर व्हिडिओखालचं कॉमेंट सेक्शन वाचत जा. बर्‍याचवेळा ते गाणं कोणत्या गाण्यावरून ढापलं आहे त्याची थेट लिंक कोणीतरी दिलेली असते. माझ्या मते बहुतेक गाजलेल्या फिल्मी गीतांपैकी ९०% (याहून जास्त, बहुदा जवळजवळ सर्व!) गाणी ही आयदर अभारतीय संगीतातून कुठून ना कुठून ढापलेली, किंवा भारतातल्याच कुठल्यातरी प्रांतातील फोक ट्युनवर आधारीत, किंवा भारतीय शास्त्रीय संगीतातल्या एखाद्या जुन्या चीजेवर बेस्ड असतात. (दुसर्‍या आणि तिसर्‍या कॅटेगरीवर आक्षेप नाही). बरं या लोकांचं केवळ पाश्चात्य संगीतावर भागत नसे. जगाच्या कानाकोपर्‍यातून हे लोक बिनदिक्कत चाली उचलत, (आणि आजचेही उचलतात) मी वाचलं आहे त्याप्रमाणे चित्रपटाचा निर्माता तेव्हा गाजत असलेल्या पाश्चात्य गाण्यांच्या रेकॉर्ड्सची चळत आणून संगीत दिग्दर्शकासमोर टाकत असे, आणि 'ठोक यातून चारपाच चाली' अशी ऑर्डर टाकत असे. संगीत दिग्दर्शक साहेब मग तीच चाल जरा इकडून तिकडून फिरवून त्याचं अल्ट्रेशन, सॉरी सॉरी 'भारतीयीकरण' करून देत. याउलट पाश्चात्य साँग-रायटर्सनी भारतीय गाण्यातलं एखादं टुंयटुंय जरी उचललं, (सँपलिंग केलं) तर आधी परवानगी घेतली जाते, गाण्याचे हक्क ज्याकडे असतील त्याला त्याचा मोबदला मिळतो, आणि क्रेडिट दिलं जातं. अलिकडच्या ग्रॅविटी चित्रपटात एक पात्र नुसतं 'मेरा जूता है जपानी' असं गुणगुणतं, तर एण्ड क्रेडिट्समध्ये त्याचा व्यवस्थित श्रेयोल्लेख केला होता. अनेक जुन्या संगीत दिग्दर्शकांनी इंग्रजी गाणी ढापली आणि श्रेय स्वतः घेतलं याला माझा आक्षेप आहे . आणि तो काळ सुवर्ण काळ म्हणून ओळखला जातो आणि त्याचे reference आज पण दिले जातात हे दुर्दैव . प्रिसाइजली! तसे तर पूर्णपणे भारतीय शास्त्रीय संगीतातील रागदारीवर आधारित गाण्यांना पण चोरी म्हणणार का? अर्थातच नाही, अभिजात भारतीय संगीत हे केवळ आपल्यासाठीच नाही, तर जगासाठी असलेला ठेवा आहे, पण असं बघा, नदीवर जाऊन पाणी आणणं, आणि शेजारच्याच्या विहीरीवरून त्याला न विचारता पाणी उपसणं, यात काही फरक आहे की नाही? बाकी, काही 'अवीट चवीची' हिंदी-मराठी चित्रपटातली गाणी आणि त्यांची ओरिजिनल्स यांची काही उदाहरणं देणार होतो, पण ते म्हणजे समुद्रातल्या माशांच्या थव्यातले चारपाच मासे दाखवल्यासारखं होईल. अशा गाण्यांच्या साईट्सच्या साईट्स उपलब्ध आहेत. इच्छुकांनी शोधाव्यात. उदा. http://www.itwofs.com बाकी, थोडाफार फेरफार केला तर ती काही चोरी नाही ठरत, असे म्हणणार्‍या वरच्या काही मंडळींनी मिसळपाववर यापूर्वी बरंच ओरिजिनल लेखन केलं आहे. त्यातलाच एखादा लेख, ललित, कविता कोणी उचलून, पात्रांची नावं बदलून, जरा इकडेतिकडे फेरफार करून आपल्या नावाने प्रसिद्ध केलं तर त्याला चोरी म्हणणार की कसं?

+११११. जबरि. अप्रतिम.

दुसर्‍याच्या निर्मितीचं श्रेय स्वतः घेणं अयोग्य आहे हे निर्विवाद. पण लेखात दिलेल्या दोन्ही लिंक्स अत्यंत लक्षपूर्वक ऐकल्यावर उल्लेखित गाण्यांच्या केवळ पहिल्या ओळींचा (नगण्य) भास होतो. यावारनं लेखकानं जे दिव्य निष्कर्श काढलेत :

दाल मे जरूर कुछ काला है म्हणून थोड अधिक संशोधन केल . मग कळल की पूर्ण दालच काली आहे .

...सरळ सरळ ढापल आहे ... सही सही नक्कल

ते आश्चर्यकारक आहेत. आजा सनमचा नुसता पहिला पिक-अप म्युझिक पीस : सां-निसांप, पध़सांनिसां निसांप, पधसांरें/ग़ंरेंसांरेंनिध़पमग़रेसा आणि त्याला जोडून असलेला ही अत्यंत दिलखेचक रचना : मंध़ंमं-सांमंसां / गंपंगं-सांगंसा उल्लेखित सिंफनीच्या किती तरी पुढे आहे. मोरे साजन ले चल मुझे तारोंके पार, लगता नही है दिल यहां... नंतर लतानं घेतलेली ती जागा... (पध़मप-मध़प) केवळ विलोभनीय आहे. गाण्याच्या इंटरल्यूडचा तर जवाब नाही. ती दोन्ही इंटरल्यूडस वेगवेगळी आणि तितकीच आकर्षक आहेत. लिंकमधे दिलेली एकसुरी सिंफनी त्यापुढे झक मारते. कडव्यांबद्दल तर बोलायलाच नको. आणि कडव्यातल्या ओळीतले पिक-अप्स तर लेखकाच्या बधीर श्रवणीयते पलिकडे आहेत. पुन्हा समेवर येतांना केलेलं काँपोझिशन तर कहर आहे. एखाद्या गाण्याचा समग्र अभ्यास केला तर अजय-अतुलनं म्हटल्याप्रमाणे `एकेक गाणं एकेक युनिवर्सिटी आहे'. त्यामुळे लेखाच्या या शेवटाविषयी :

ओपी नय्यर आणि तत्सम संगीत दिग्दर्शक चोर आहेत हे कळल्यावर त्यांच्या भक्तांच्या भावना बदलणार आहेत का ?

इतकंच म्हणावंसं वाटतं, बाळ आधी नीट ऐकायला शिक.

लेखाचा विषय चांगला आहे, पण मांडणी पोरकट आहे. जी जुनीच माहिती आहे, ती लेखकास नव्याने मिळाल्याने काहीतरी मोठे शस्त्र हाती लागल्यासारखे झाल्याने, लेख अत्यंत आक्रस्ताळा झाला आहे. आणि त्यात अनेक सरसकट वस्तुस्थितीची फारकत घेतलेली विधाने आहेत (उदा. एस. डी. बर्मन ह्यांचे बरेचसे संगीत 'चोरलेले'आहे वगैरे). कणेकरांनी कुठल्याश्या जाहीर कार्यक्रमात नक्की काय म्हटले, ते 'मुळातून वाचण्यासारखे आहे' म्हणजे ते तुम्ही स्वतः ऐकलेले नाहीत. त्यांनी नक्की काय म्हटले हे माहिती नाही, तरीही तुम्ही जे quote केले आहेत, त्याचा मतितार्थ बरोबर आहे असे मी मानतो. तेव्हाचे संगीतकार अनेक पाश्चिमात्यच काय, अगदी आफ्रिकन वगैरे गीतांवरून आपली (सर्वच नव्हे, काही थोडीफार) गीते बेतत हे अर्धसत्य आहे. अर्धसत्य अशासाठी म्हणतो की, सर्वसाधारणपणे मुखडा तसा बेतलेला असे,पुढील सर्व साज-- गाण्याची इंटरल्यूड्स, त्यांचे अंतरे, त्यांचे ठेके इत्यादी बहुतांश सर्वच-- स्वरचित असे. (एखादे गाणे अगदी शब्दांपासून तसेच्या तसे घेतलेले असे, उदा. 'पप्पा सांगा कुणाचे'-- हे आपण थोडे अपवाद म्हणून सोडून देऊ). तुम्हीच लेखात दिलेल्या दोन गीतांचे अंतरे, त्यांची इंटर्ल्यूड्स, गाण्याच्या स्टाईल्स, अंतर्‍यांच्या चाली, ठेके इत्यादी सर्वच आक्रस्ताळेपणा न करता,नीट ऐकलेत तर हे तुमच्याच लक्षात आले असते! थोडक्यात त्यांचे 'भारतीयीकरण' असे ज्याला कणेकरांनी म्हटले आहे, असे तुम्ही सांगता, ते बरोबर आहे. चाळीशीच्या दशकाच्या उत्तरार्धापासून, हिंदी चित्रपटसृष्टीत एक नवी लाट आली, ती बहुतांश 'मेलडी'ची होती. पण त्याचबरोबर त्यात अनाहूतपणे अनेक प्रवाहांना सहजपणे समाविष्ट करण्यात आले. शुद्ध हिंदीबरोबरच उर्दूच्या लहेज्यात लिहीणारे लिरीसिस्ट्स, पारंपारीक भारतीय वाद्यांबरोबरच पाश्चिमात्य वाद्यांचा समावेश, इतकेच नव्हे, तर पाश्चिमात्य वाद्यवृंदांच्या संकल्पनांचा वापर, अ‍ॅरेंजमेंट्स, कॉंट्राज, -- ज्यांत प्रामुख्याने गोवानीज ख्रिश्चन वादकांचा पुढाकार होता, असे बरेच काही त्या लाटेत आले. इतकेच नव्हे, पारंपरीक भारतीय लोकवाद्यांना नवी परिमाणे ह्यावेळी मिळाली (ढोलकचा नव्याने होत असलेला वापर, त्यातील प्रयोग इत्यादी), तसेच सतार, संतूर, वगैरे वाद्यांनाही ह्या युगात, सदर संगीतांत स्थान मिळाले. तुम्ही ज्या संगीतकारांना लेखात तुच्छतेने संबोधले आहे, त्या सर्वांचाच ह्यात महत्वाचा वाटा होता.आजच्या हिंदीठीत लिहायचे तर 'त्यांचे योगदान' होते! त्या काळातील (४५ - ९०) संगीताचा एक चाहता, व त्याविषयी नॉस्टील्जिया बाळगणारा ह्या नात्याने इथे काही उपस्थित केलेल्या प्रश्नांना, व टीकेस उत्तरे देण्याचा प्रयत्न करतो. ITWOFS साईट मी सुमारे १०- १२ वर्षांपूर्वी पाहीली असावी. त्यानंतर अशी माहिती येतच राहिली. त्यामुळे शंकर जयकिशन सारख्या संगीतकारांविषयीचा माझा आदर अजिबात कमी झाला नाही. कारण वर नमूद केलेच आहे-- ती गाणी तशीच्या तशी, सर्वच मूळ बाजासकट घेतलेली अजिबात वाटत नाहीत. त्यांच्या मुखड्यांवरून स्वतःचे संस्कार घडवून ते आपलेसे करणे हे कसब होते. नुसतीच येथून तिथून गाणी 'ढापणारे' हे संगीतकार असते, तर त्यांच्या गाण्यांवर त्यांचा स्वतःचा ठसा उमटता नसता. आजही आपण 'हे गाणे 'एस-जे'चे, हे 'ओ-पी'चे, हे सलील चौधरींचे 'हे सहज ओळखू शकतो. त्यांचेत्यांचे स्वतःचे संस्करण त्या गीतांवर झाले आहे, हे अगदी सहज जाणवते. 'तेव्हाचे संगीतकार 'चोर' होते' तसेच 'आताचे संगीतकार फालतू आहेत' अशा अर्थाची सर्वच विधाने पोरकट आहेत. काळानुसार आवडीनिवडी बदलतात, नवे येते, जुने मागे पडते, आपापल्या आवडीनिवडीनुसार आपणास हवे ते घ्यावे. मी त्या जुन्या गीतांत, त्या संगीतात रमलेला माणूस आहे असे मी म्हणतो, पण त्याचबरोबर मी असेही म्हणतो की आताचे संगीत मला आवडत नाही, कारण त्याच्या माझ्याशी सांधा जुळत नाही- त्याविषयीची माझी टीका इतकीच आहे. आपल्या परीने आजचे प्रथितयश संगीतकारही आपापल्या तर्‍हेने सर्जनशील असतीलच, तसे ते नसते, तर ते काँपिटीशनमधे इतके पुढे येते ना! मात्र हिंदी चित्रपट संगीताचा एक अभ्यासक म्हणून मला जे जाणवते तेही इथे नमूद करतो. अगदी सुरूवातीपासून पाहिले तर ह्या वाटचालीचे चार खंड पडतात. पहिला, अगदी भारतीय शास्त्रीय संगीतांवर आधारीत, तबला इत्यादी निवडक प्रमुख वाद्यांनी नटलेल्या गीतांचा कालखंड. दुसरा, १९४५ च्या सुमारास सुरू झालेला, मेलडी प्रमुख बलस्थान असलेला कालखंड (ज्यातील बलस्थानांचे मी वर थोडे सविस्तर वर्णन केलेले आहे). कणेकरांनी ह्या कालखंडावर सुंदर टिपण्णी केली होती ती अशा अर्थाची, की तेव्हा हिरो बावळट होता, हिरोईन बर्‍यापैकी 'बोल्ड' होती (माझे शब्द, कणेकरांचे नव्हेत), चित्रपट हिरॉईन्सभोवती चालायचे, तेव्हा त्यांच्या मेलडीयुक्त गीतांना चित्रपटाच्या बलस्थानात महत्व होते. तिसरा कालखंड सत्तरीच्या सुरूवातीस आलेल्या 'दिवार' व 'जंजीर' पासून सुरू झालेला. हे अमिताभ युग, ज्यात हिरो 'मॅचो'झाला. चित्रपट त्याच्या ह्या मॅचोगिरीभोवती फिरू लागले. मेलडीयुक्त गीतांचे महत्व कमी झाले. ते तसे कमीकमीच होत गेले. गाणी बहुतांश त्याच पारांपारीक पद्धतीची येत गेली, पण त्यांवर चित्रपटांचा धंदा आता अवलंबून नसल्याने, ती secondary importance ची झाली. हा प्रामुख्याने भप्पी लाहीरीचा जमाना. हळूहळू चौथा कालखंड येऊ घातला होता, हा नव्वदीच्या दशकापासून सुरू झालेला visual महत्वाचा जमाना. आता गाण्याची (केवळ) श्रवणीयता राहिली नाही, कारण visual अंग आता महत्वाचे ठरू लागले. गाणी पडद्यावर कशी सादर केली गेली आहेत, ते आता महत्वाचे ठरू लागले. सध्या सुरू असलेला जमाना हाच होय. तेव्हा जसजश्या गरजा बदलत गेल्या, तसतशी गाण्यांनी नवनवी वळणे घेतली. माझ्या (जुनाट माणसाच्या) मते ह्यात 'बरेवाईट' असे काही नाही. 'तो' एक जमाना होता, 'हा' आताचा जमाना आहे, इतकेच मी समजतो. विषय जिव्हाळ्याचा असल्याने प्रतिसाद बराच पसरट झाला असल्याची शक्यता आहे.