थप्पड सिनेमा पाहून तसे बरेच दिवस झाले होते, पण तरीही तो मनात रेंगाळत राहिला होता. चित्रपटाचं कथानक किंवा साैंदर्यस्थळं सांगण्याचा माझा हेतू नाही. पण मूळ हेतू समजण्यासाठीच मध्यवर्ती कल्पना सांगायची झाली, तर चित्रपटाची नायिका अमृता हिला तिचा नवरा (त्याला नायक म्हणू की खलनायक? या विचाराने जरा गोंधळात पडले, मग हा शब्द अधिक चपखल बसला.) एका पार्टीमध्ये सर्वांसमक्ष एक थप्पड मारतो आणि तिथून सिनेमा सुरू होतो.
चित्रपट पाहिल्यापासून मेंदूच्या cerebral cortexमध्ये प्रचंड उलथापालथ. लिहावंसं वाटत होतं, पण सगळे विचार वेगवेगळ्या प्रतलावरचे. शेवटी स्वतःहोऊन लेकीसमोर गेले. तिने ओळखण्याची वाट न पाहता शरणागती पत्करली. तिला म्हटलं, "एका विषयावर लिहावंसं वाटतंय.. but all thoughts are so random.." तिने आयपॅडमधून डोकं काढत म्हटलं, "So what? Stars too are random. You don't need to bring them closer. Just draw an imaginary line between them to make them form a constellation." मी अगदी सद्गदित होऊन, कार्य सिद्धीस जाण्यासाठी तिचा आशीर्वाद घ्यावा का, या विचारात असतानाच मला अंगठा दाखवून ती पुन्हा आयपॅडमध्ये बघत ध्यानस्थ झाली.
...तर सिनेमातील ही थप्पड दिसली. अशा थपडा निमूटपणे सहन करणाऱ्या किंवा मारली एखादी थप्पड तर काय मोठंसं? असं म्हणत मानसिक गुलामगिरी स्वीकारणाऱ्यादेखील अनेक स्त्रिया आहेत. पण मी पाहिलेल्या किंवा खाल्लेल्या परंतु न दिसलेल्या थपडा मला आठवताहेत..
प्रसंग तसा शाळेच्या वार्षिक स्नेहसंमेलनाचा, पण माझ्या पायाखालची जमीन सरकल्याचा.
मी पाचवी/सहावीत असेन, शाळेत वर्षभर घेतल्या जाणाऱ्या जवळपास सर्वच स्पर्धांमध्ये बक्षिसं मिळवली होती. अगदी प्रमुख पाहुण्यांकडून बक्षीस घेऊन स्टेजवरून खाली उतरले, तरी यादी संपत नव्हती. मग समोर बसलेल्या सर्व पालकांमधून वाट काढत आईकडे गेले. सगळे काैतुकाने माझ्याकडे आणि तिच्याकडे बघत असल्यासारखं उगाच वाटत होतं. आईकडे सर्व प्रशस्तिपत्रकं, बक्षिसं सोपवली आणि जायला निघणार, तोच बाजूला बसलेल्या काकींचे शब्द कानावर पडले.. "बघा वहिनी, ..आणि तुम्हाला मुलगी नको होती..." आईला मी नको होते? मी नको असणं हे आईचं मत होतं की बाबांनी तिच्यावर नकळत लादलेलं त्यांचं मत होतं की त्यांची दहशत होती, हे कळण्याचं ते वय नव्हतं. पण थप्पड मात्र सणसणीत पडली होती.
त्याच दरम्यान कधीतरी आज्जीला बाबा सांगत असताना ऐकल्याचं आठवतंय.. कशावरून ते नीटसं आठवत नाही, पण त्यांचं वाक्य आठवतंय. "काय करणार! तुमच्या मुलीने तिन्ही मुलीच दिल्या ना.." आईने का असं केलं? द्यायला हवा होता एक मुलगा, असं वाटून गेलं होतं तेव्हा. नंतर नववीत असताना गुणसूत्रांची कमाल कळली. स्त्रियांमध्ये XX असतात आणि पुरुषांमध्ये XY, त्यामुळे मुलगा किंवा मुलगी होणं हे स्त्रीवर अवलंबून नसून पुरुषावर अवलंबून असतं, हे कळल्यावर कधी एकदा घरी येऊन आईला सांगते असं झालं होतं. तिला त्यातलं सायन्स किती कळलं होतं माहीत नाही, पण आपण निर्दोष आहोत हा आनंद तिच्या चेहऱ्यावर स्पष्ट दिसत होता. तरीही ताईचं लग्न जमवताना तिच्या आईला तिन्ही मुलीच आहेत तर तिलाही मुलीच होतील या कारणावरूनही एक-दोन स्थळांकडून नकार आलाच आणि एकाच थपडेत मायलेकींना दोघींना गारद केलं गेलं.
पुढे मी फर्स्ट क्लासमध्ये M.Sc. उत्तीर्ण झाले. वय वर्ष साधारण २२-२३. रिझल्ट घेऊन घरी आल्यावर बाबांनी विचारलं, "आता पुढे काय विचार आहे?" मी म्हणाले, "काॅलेजमध्ये शिकवण्यासाठी निदान बी.एड. तरी करावंच लागेल. एक वर्ष आणखी."
यानंतर एक मोठा पाॅज... "हम्म, मुलगा असता तर एव्हाना एखादा टेंपो /ट्रक काहीतरी घेऊन दिला असता. ट्रान्सपोर्टसारख्या एखाद्या बिझनेसमध्ये मार्गाला लागला असता कधीच." मला काही कळेचना. माझ्यापेक्षा कुवतीने सुमार असता तरी चाललं असतं, पण अजूनही मुलगा हवा होता ही खंत होतीच? माझं वाढणारं वय आणि शिक्षण, नोकरी, लग्न असा जमाखर्चाचा ताळमेळ जुळला नसेल बहुतेक आणि मला आणखी एक थप्पड बसली.
आतापर्यंत अशा प्रसंगांमुळे थोडी बंडखोरी रुजू पाहत होती, त्यात आजूबाजूच्या परिस्थितीने चांगलाच गैरसमज करून दिला की Cooking is a gender based skill, मग मुद्दाम त्याकडे पाठ फिरवली. यथावकाश लग्नघटिका समीप आली. पण लग्न करायचं म्हणजे उत्तम स्वयंपाक करता येणं हा मुलींसाठी eligibility criterion. त्यात पुन्हा पारंपरिक पद्धतीने लग्न जमवण्याची वेळ. मग अगदी जेवण बनवता येतं का? असं विचारलं तर 'हो सांग' असेही सल्ले मिळाले. पण ठरवलं होतं, 'जो भी कहूँगी, सच कहूँगी। सच के सिवा कुछ नही कहूँगी।' ...आणि नशीब फिरलं. म्हणतात ना, Opposite poles attract! तसंच झालं. समोरून I love cooking येताच भरून पावले. बाकी सगळं तर जुळून आलं होतंच. एव्हाना Cooking is an essential skill for everyone, irrespective of gender हे कळल होतं. निदान पूर्वग्रहदूषित तरी मी आता नव्हते. त्यास पोषक वातावरणही सासरी मिळालं.
असं असलं तरी आपल्या आजूबाजूला जे घडताना आपण पाहत असतो, त्यानुसारच आपण घडत असतो याचा प्रत्यय आलाच.
एका नातेवाइकाकडे धावती भेट द्यायला गेलो होतो. त्या काकांकडे अनुभवाची मोठी शिदोरी. त्यात त्यांना लाभलेला पु.ल.देशपांडे, जयवंत दळवी यांसारख्या साहित्यिकांचा सहवास. माझ्या आवडीच्या गोष्टी. त्यामुळे दिवाणखान्यात गप्पांना रंग चढला नसता तर नवल. इतक्यात नवऱ्याने चोरट्या नेत्रकटाक्षाने स्वयंपाकघराच्या दिशेने खूण केली आणि तिकडे जाऊन बस असं सुचवलं. जणू माझी चुकलेली जागाच दाखवून दिली... आणि मला आणखी एक थप्पड बसली.
पण या वेळी फरक हा होता की मी हे मोकळेपणाने बोलू शकले, कारण समोरच्याच्या समजून घेण्याच्या कुवतीवर माझा विश्वास होता. त्यामुळे नंतर असा प्रसंग कधीच आला नाही.
असं ऐकलं होतं की मुलींना बऱ्याचदा त्यांच्या बाबांसारखाच नवरा हवा असतो. मला नव्हतं पटलं कधी ते... पण लेक मात्र एकदा म्हणाली, "आई, मला नवरा शोधून देशील ना, तो बाबासारखा दे."
